به کوی میکده یا رب سحر چه مشغله بود
که جوش شاهد و ساقی و شمع و مشعله بود
حدیث عشق که از حرف و صوت مستغنیست
به ناله ی دف و نی در خروش و ولوله بود
مباحثی که در آن مجلس جنون می‌رفت
ورای مدرسه و قال و قیل مسئله بود
دل از کرشمه ی ساقی به شکر بود ولی
ز نامساعدی بختش اندکی گله بود
قیاس کردم و آن چشم جادوانه ی مست
هزار ساحر چون سامریش در گله بود
بگفتمش به لبم بوسه‌ای حوالت کن
به خنده گفت کی ات با من این معامله بود
ز اخترم نظری سعد در ره است که دوش
میان ماه و رخ یار من مقابله بود
دهان یار که درمان درد حافظ داشت
فغان که وقت مروت چه تنگ حوصله بود

سودایِ تو در جویِ جانْ چون آبِ حَیوان می‌رَوَد
آبِ حَیات از عشقِ تو در جویْ جویان می‌رَوَد
عالَم پُر از حَمد و ثَنا از طوطیانِ آشنا
مُرغِ دِلَم بَر می‌پَرَد چون ذکرِ مُرغان می‌رَوَد
بر ذکرِ ایشانْ جان دَهَم جان را خوش و خندان دَهَم
جان چون نخندد چون زِ تَنْ در لُطفِ جانان می‌رَوَد
هر مُرغِ جان چون فاخْته در عشقْ طوقی ساخته
چون من قَفَص پرداخته سویِ سُلَیمان می‌رَوَد
از جانِ هر سُبحانی‌یی هر دَم یکی روحانی‌یی
مَست و خراب و فانی‌یی تا عَرشِ سُبْحان می‌رَوَد
جان چیست خُمِّ خُسروان در وِیْ شرابِ آسْمان
زین رو سُخَن چون بی‌خودان هر دَم پَریشان می‌رَوَد
در خوردنم ذوقی دِگَر در رَفتنم ذوقی دِگَر
در گفتنم ذوقی دِگَر باقی بَرین سان می‌رَوَد
میدان خوش است ای ماه رو با گیر و دارِ ما و تو
ای هر کِه لَنْگ است اسبِ او لَنْگان زِ میدان می‌رَوَد
مَهْ از پِیِ چوگانِ تو خود را چو گویی ساخته
خورشید هم جان باخته چون گویْ غَلْطان می‌رَوَد
این دو بَسی بِشْتافته پیشِ تو رَه نایافته
در نورِ تو دَربافته بیرونِ ایوان می‌رَوَد
چون نورِ بیرون این بُوَد پس او که دولت بین بُوَد
یا رَب چه با تَمکین بُوَد یا رَب چه رَخشان می‌رَوَد

آن مَهْ که زِ پیدایی در چَشم نمی‌آید
جان از مَزهٔ عشقش بی‌گُشْن هَمی‌زایَد
عقل از مَزهٔ بویَش وَزْ تابشِ آن رویَش
هم خیره هَمی‌خندد هم دست هَمی‌خایَد
هر صُبح زِ سَیرانَش می‌باشم حیرانَش
تا جانْ نشود حیران او رویْ بِنَنْماید
هر چیز که می‌بینی در بی‌خَبَری بینی
تا باخَبَری وَاللّهْ او پَرده بِنَگْشاید
دَمْ هَمدَمِ او نَبْوَد جانْ مَحْرَمِ او نَبْوَد
وَانْدیشه که این داند او نیز نمی‌شاید
تَنْ پَرده بِدوزیده جانْ بُرده بِسوزیده
با این دو مُخالِف دلْ بر عشق بِنَبْساید
دو لشکرِ بیگانه تا هست دَرین خانه
در چالِش و در کوشش جُز گَردِ بِنَفْزاید
در زیرِ درختِ او می‌ناز به بَختِ او
تا جانِ پُر از رَحْمَت تا حَشْر بیاساید
از شاهْ صَلاحُ الدّین چون دیده شود حَق بین
دلْ رو به صَلاح آرَد جانْ مَشْعَله بِرْباید

چو رَعد و برق می‌خندد، ثَنا و حَمْد می‌خوانم
چو چَرخِ صافِ پُرنورم، به گِردِ ماه گَردانم
زبانم عُقده‌‌‌یی دارد چو موسی من زِ فرعونان
زِرَشکِ آن که فرعونی خَبَر یابد زِ بُرهانم
فروبَندید دستم را چو دَریابید هستم را
به لشکرگاهِ فرعونی، که من جاسوسِ سُلطانم
نه جاسوسم، نه ناموسم، من از اسرارِ قُدّوسَم
رَها کُن، چون که سَرمَستم، که تا لافی بِپَّرانم
زِ باده باد می‌خیزد، که بادهْ باد اَنگیزد
خصوصا این چُنین باده، که من از وِیْ پَریشانم
همه زُهّادِ عالَم را، اگر بویی رَسَد زین میْ
چه ویرانی پدید آید، چه گویم من؟‌ نمی‌دانم
چه جایِ میْ که گر بویی ازان اَنْفاسِ سَرمَستان
رَسَد در سنگ و در مَرمَر، بِلافَد کآبِ حیوانم
وجودِ من عَزَبْخانه­ست و آن مَستان دَرو جَمعَند
دِلَم حیرانْ کَزیشانَم، عَجَب، یا خود من ایشانم
اگر من جِنْسِ ایشانم، وَگَر من غیرِ ایشانم
‌‌‌نمی‌دانم، همین دانم که من در روح و ریحانم

در عشقِ سُلَیمانی، من هَمدَمِ مُرغانَم
هم عشقِ پَری دارم، هم مَردِ پَری خوانَم
هر کَس که پَری خوتَر، در شیشه کُنم زوتَر
بَرخوانَم اَفْسونَش، حَرّاقه بِجُنبانَم
زین واقعه مَدهوشَم، باهوشم و‌‌ بی‌‌هوشم
هم ناطِق و خاموشَم، هم لوحِ خَموشانَم
فریاد که آن مَریَم، رنگی دِگَر است این دَم
فریاد، کَزین حالَتْ فریاد‌‌ نمی‌‌دانَم
زانْ رنگْ چه‌‌ بی‌‌رنگَم، زانْ طُرّه چو آوَنگَم
زانْ شمعْ چو پروانه، یا رَب چه پَریشانَم
گفتم که‌ مَها جانی، امروزْ دِگَر سانی
گفتا که‌ بُرو، مَنْگَر از دیدهٔ انسانَم
ای خواجه اگر مَردی، تَشویش چه آوردی؟
کَزْ آتشِ حِرصِ تو، پُر دود شود جانَم
یا عاشقِ شَیدا شو، یا از بَرِ ما واشو
در پَرده مَیا با خود، تا پَرده نَگَردانَم
هم خونَم و هم شیرم، هم طِفْلَم و هم پیرم
هم چاکِر و هم میرم، هم اینَم و هم آنَم
هم شَمسِ شِکَرریزَم، هم خِطّهٔ تبریزم
هم ساقی و هم مَستم، هم شُهره و پنهانَم

چه کَسَم من چه کَسَم من که بَسی وَسوَسه‌مَندم
گَهْ از آن سویْ کَشَندم گَهْ ازین سویْ کَشَندم
زِ کَشاکَش چو کَمانَم به کَفِ گوش­کَشانَم
قَدَر از بامْ دَراُفْتَد چو دَرِ خانه بِبَندم
مَگَر اِسْتارهٔ چَرخَم که زِبُرجی سویِ بُرجی
به نُحوسیش بِگِریم به سُعودیش بِخَندم
به سَما و به بُروجَش به هُبوط و به عُروجَش
نَفَسی هم­تَکِ بادم نَفَسی من هَلَپَندم
نَفَسی آتشِ سوزان نَفَسی سیلِ گُریزان
زِچه اَصلَم زِچه فَصلَم به چه بازار خَرَندم؟
نَفَسی فوقِ طِباقَم نَفَسی شام و عِراقَم
نَفَسی غَرقِ فِراقَم نَفَسی رازِ تو رَندم
نَفَسی هَمرَهِ ماهَم نَفَسی مَستِ اِلهَم
نَفَسی یوسُفِ چاهَم نَفَسی جُمله گَزَندم
نَفَسی رَهْ­زن و غولَم نَفَسی تُند و مَلولَم
نَفَسی زین دو بُرونَم که بر آن بام بُلندم
بِزَن ای مُطربِ قانون هَوَسِ لیلی و مَجنون
که من از سِلْسِله جَستَم وَتَدِ هوش بِکَندم
به خدا که نَگُریزی قَدَح مِهْر نَریزی
چه شود ای شَهِ خوبان که کُنی گوش به پَندم؟
هَله ای اوَّل و آخِر بِدِه آن بادهٔ فاخِر
که شُد این بَزْم مُنَوَّر به تو ای عشقْ پَسَندم
بِدِه آن بادهٔ جانی زِ خَراباتِ مَعانی
که بدان اَرْزَد چاکر که ازان باده دَهَنْدم
بِپَران ناطِقِ جان را تو ازین مَنْطِقِ رَسمی
که نمی­یابد میدان به گَوِ حَرفْ سَمَندَم

در زیر نِقابِ شب این زَنگیکان را بین
با زنگیکان امشب در عِشرتِ جانْ بِنْشین
خَلْقان همه خوش خُفته عُشّاق درآشفته
اسرار به هم گفته شاباش زِهی آیین
یارانِ بِشوریده با جانِ بِسوزیده
بُگْشاده دل و دیده در شاهِدِ‌ بی‌کابین
چون عشقِ تو رامَم شُد این عشقْ حَرامَم شد
چون زُلفِ تو دامَم شُد شب گشت مرا مُشکین
شُد زنگیِ شبْ مَستی دستی هَمگان دستی
در دیده هر هستی از دیده زَنگی بین
آن چَرخْ فرومانده کابَش بِنَگَرداند
این چَرخْ چه می‌داند کَزْ چیست وِرا تَسکین؟
می گردد آن مِسکین نی مِهْر دَرو نی کین
کُه کَندنِ آن فرهاد از چیست؟ جُز از شیرین؟
شُهْ هِنْدویِ بَنگی را آن مایه شَنگی را
آن خُسروِ زَنگی را کارَد حَشَری بر چین
شمعی تو بَراَفْروزی شَمسُ الْحَقِ تبریزی
تا هِنْدویِ شب سوزی از رویِ چو صد پَروین

بیا ای مونِسِ جان‌‌‌‌های مَستان
بِبین اندیشه و سودایِ مَستان
بیا ای میرِ خوبان و بَراَفْروز
زِ شَمعِ رویِ خود سیمایِ مَستان
نمی آیی، سَر از طاقی بُرون کُن
بِبین این غُلغُل و غوغایِ مَستان
بیا ای خوابِ مَستان را بِبَسته
گُشا این بَند را از پایِ مَستان
همه شب می‌رَوَد تا روز ای مَهْ
به اَهلِ آسْمان هَیهایِ مَستان
هَمی گویند ما هم زو خَرابیم
چُنین است آسْمان، پَسْ وایِ مَستان
فرشته و آدمی، دیوان و پَریان
زِ تو زیر و زَبَر، چون رایِ مَستان
کُلاهِ جُمله هُشیاران رُبودند
دَرین بازارگَهْ، چه جایِ مَستان
مَیَفکَن وَعدهٔ مَستان به فردا
تویی فردا و پَسْ فردایِ مَستان
چو مَستانْ گِردِ چَشمَت حَلْقه کردند
کِه بِنْشینَد دِگَر بالایِ مَستان؟
شنیدم چَرخِ گَردون را که می‌گفت
مَنَم یک لُقمه از حَلْوای مَستان
شنیدم از دَهانِ عشق، می‌گفت
مَنَم معشوقهٔ زیبایِ مَستان
اگر گویند ماهِ روزه آمد
نیابی جامِ جانْ اَفْزایِ مَستان
بگو کان میْ زِ دریاهایِ جان است
که جان را می‌دَهَد سَقّایِ مَستان
همه مولایِ عقلند، این غَریب است
که عقل آمد که من مولایِ مَستان
چو فرمانِ مُوَقَّع داشت رویَش
کَشید ابرویِ او طُغْرایِ مَستان
همه مَستان نِبِشتند این غَزَل را
به خونِ دل زِ خونْ پالایِ مَستان

ای دل زِ شاهِ حوران، یا قبلهٔ صَبوران
کُن شُکر با شَکوران، تو فِتْنه را مَشوران
من مَردِ فِتْنه جویَم، من تَرکِ این نگویم
من دست ازو نَشویَم، تو فِتْنه را مَشوران
سَرخَیلِ‌‌ بی‌دلانَم، استادِ مَنْبِلانَم
من عاشقِ فُلانَم، تو فِتْنه را مَشوران
از من مَپُرس چونَم، می‌بین که غَرقِ خونَم
این هم نه‌‌ام، ‌‌فُزونَم، تو فِتْنه را مَشوران
من رُستمَم و روحَم، طوفانِ قومِ نوحَم
سَرمَستِ آن صَبوحَم، تو فِتْنه را مَشوران
تو نَقْش را نخوانی، زیرا دَرین جهانی
تا این قَدَر بِدانی، تو فِتْنه را مَشوران

بوسیسی افندیمو هم مُحْسِن و هم مَهْ رو
نَیُپو سَرِ کینیکا چونم من و چونی تو
یا نِعْمَ صَباح ای جانْ مَستند همه رِنْدان
تا شب هَمِگان عُریان با یارْ در آبِ جو
یا قَوْمِ اَتَیناکُم فِی الْحُبِّ فَدَیْناکُم
مُذ نَحْنُ رَاَیْناکُم اُمْنیَّتُنا تَصْفُوا
گَر جام دَهی شادم، دُشنام دَهی شادم
افندی اوتی تیلس ثیلو که براکالو
چون مَست شُد این بَنده، بِشْنو تو پراکنده
قویثز می‌کنا کیمو سیمیرا برالالو
یا سَیِّدَتی هاتی مِنْ قَهْوةِ کاساتی
مَنْ زارَکَ مِن صَحْوٍ اِیّاکَ وَاِیّاهُ
ای فارِسِ این میدان، می‌گَرد تو سَرگَردان
آخِر نه کم از چَرخی، در خِدمَتِ آن مَهْ رو
پویسی چلبی پویسی ای پوسه اغا یوسی
بی نَخوَت و ناموسی، این دَم دلِ ما را جو
ای دلْ چو بیاسودی، در خواب کجا بودی
اُسْکِرْتَ کَما تَدْری مِنْ سُکْرِکَ لاتَصْحُو
واهًا سَنِدی واها لَمّا فَتَحَتْ فاها
ما اَطْیَبَ سُقیاها تَحْلوا اَبَدًا تَحْلُو
ای چون نَمَکِستانی، اَنْدَر دلِ هر جانی
هر صورت را مِلْحی، از حُسنِ تو ای مَرجو
چیزی به تو می‌ماند هر صورتِ خوب، اَرْنی
از دیدنِ مَرد و زن، خالی کُنَمی پَهْلو
گَر خَلْق بِخَندَندم، وَرْدست بِبَندَندم
وَرْزَجر پَسَندَندم، من می‌نَرَوَم زین کو
از مَردمِ پَژمُرده، دل می‌شود اَفْسُرده
دارد سِیَهی در جان گَر زَرد بُوَد مازو
بانگِ تو کبوتر را در بُرجِ وصال آرَد
گَر هست حِجابِ او صد بُرج و دو صد بارو
قَوْمٌ خُلِقُوا بُورًا قالُو شَطَطًا زُورًا
فی وَصْفِک یا مَوْلی لا نَسْمَعُ ما قالوا
این نَفْسِ ستیزه رو، چون بُزبَچه بالاجو
جُز ریش ندارد او، نامَش چه کُنم، ریشو
خامُش کُن، خامُش کُن، از گفته فرامش کُن
هین باز مَیا این سو، آن سو پَر چون تیهو

کِی باشد من با تو باده به گِرو خورده؟
تو بُرده و من مانده، من خِرقه گِرو کرده
در مَیْ شُده من غَرقه، چون ساغَر و چون کوزه
با یار دَرافتاده بی‌حاجِب و بی‌پَرده
صد نوشِ تو نوشیده، تشریفِ تو پوشیده
صد جوشْ بِجوشیده این عالَمِ اَفْسُرده
از نورِ تو روشنْ دل، چون ماهْ زِ نورِ خور
وَزْ بویِ گُلَت خوش ْدل، چون روغَنِ پَروَرده
تا خود چه فُسون گفتی با گُل که شُد او خندان
تا خود چه جَفا گفتی با خارکِ پَژمُرده
یک لحظه بِخَندانی، یک لحظه بِگِریانی
ای نادره صَنْعَت‌ها در صُنْعْ درآورده
عاقل زِ تو نازارَد زان رویْ که زشت آید
ظُلمَت زِمَه آشفته، خاری زِ گُل آزُرده
بَس غُصّه رَسول آمد از مُنْعِم و می‌گوید
دَه مَرده شِکَر خوردی، بُگذار یکی مَرده
پس فکر چو بَحْر آمد، حِکْمَت مَثَلِ ماهی
در فکرْ سُخَن زنده، در گفتْ سُخَن مُرده
نی فکر چو دام آمد؟ دریا پَسِ این دام است
در دام کجا گُنجَد، جُز ماهیِ بِشْمُرده؟
پس دلْ چو بهشتی دان، گُفتارِ زبانْ دوزخ
وین فکر چو اَعْرافی، جایِ گُنَه و خُرده

به تَنْ با ما، به دلْ در مَرغْزاری
چو دربَندِ شکاری، تو شکاری
به تَنْ این جا میان بَسته چو نایی
به باطِنْ هَمچو بادِ بی‌قَراری
تَنَت چون جامهٔ غَوّاص بر خاک
تو چون ماهی، رَوِش در آب داری
دَرین دریا بَسی رَگ‌هاست صافی
بَسی رگ‌هاست کان تیره است و تاری
صَفایِ دلْ ازان رَگ‌‌هایِ صافی‌ست
بِدان رَگ پِی بَری، چون پَر بَرآری
دَران رَگ‌ها تو هَمچون خونْ نَهانی
وَرْ اَنْگشتی نَهَم، تو شَرم داری
ازان رَگ‌هاست بانگِ چَنگِ خوشْ رَگ
زِ عکس و لُطفِ آن زاری ست، زاری
زِ بَحْرِ بی‌کِنار است این نَواها
که می‌غُرَّد به موج از بی‌کِناری

من پار بِخورده‌اَم شرابی
اِمْسالْ چه مَستَم و خَرابی
من پارِ زِ آتشی گُذشتم
اِمْسالْ چرا شُدم کبابی؟
من تشنه به آبِ جویْ رفتم
ماهی دیدم میانِ آبی
شیران همه ماهتاب جویَند
من شیرم و یارِ ماهتابی
از دَرد مَپُرس، رنگِ رُخ بین
تا رنگْ بِگویَدَت جوابی
جانم مَست است و تَنْ خَراب است
مَستی‌‌‌ست نِشَسته در خَرابی
این هر دو چُنین و دلْ چُنین تَر
کَزْ غم چو خَری‌‌‌ست در خَلابی
یک لحظه مَشو مَلول، بِشْنو
تا باشَدَت از خدا ثَوابی

گفت ای عَنْقایِ حق جان را مَطاف
شُکر که باز آمدی زان کوهِ قاف
ای سِرافیلِ قیامَت گاهِ عشق
ای تو عشقِ عشق و ای دِلْخواهِ عشق
اَوَّلین خِلْعَت که خواهی دادَنَم
گوش خواهم که نَهی بر روزَنَم
گَرچه می‌دانی به صَفْوَت حالِ من
بَنده‌پَروَر گوش کُن اَقْوالِ من
صد هزاران بار ای صَدْرِ فَرید
ز آرزویِ گوشِ تو هوشَم پَرید
آن سَمیعیِّ تو وان اِصْغایِ تو
وان تَبَسُّم‌هایِ جانْ‌اَفْزایِ تو
آن نَیوشیدن کَم و بیشِ مرا
عِشوهٔ جانِ بَداَنْدیشِ مرا
قَلْب‌هایِ من که آن مَعْلومِ توست
بَس پَذیرفتی تو چون نَقْدِ دُرُست
بَهرِ گُستاخیِّ شوخِ غِرِّه‌یی
حِلْم‌ها در پیشِ حِلْمَت ذَرّه‌یی
اَوَّلا بِشْنو که چون مانْدم زِ شَسْت
اَوَّل و آخِر زِ پیشِ من بِجَسْت
ثانیا بِشْنو تو ای صَدْرِ وَدود
که بَسی جُستَم تورا ثانی نَبود
ثالثا تا از تو بیرون رَفته‌ام
گوییا ثالِثْ ثَلاثه گفته‌ام
رابِعا چون سوختْ ما را مَزرَعه
می‌نَدانَم خامِسه از رابِعه
هر کجا یابی تو خونْ بر خاک‌ها
پِی بَری باشد یَقینْ از چَشمِ ما
گفتِ من رَعْد است و این بانگ و حَنین
زَابْر خواهد تا بِبارَد بر زمین
من میانِ گفت و گریه می‌تَنَم
یا بِگِریم یا بِگویم؟ چون کُنم؟
گَر بِگویَم فوت می‌گردد بُکا
وَرْ نَگویَم چون کُنم شُکر و ثَنا
می‌فُتَد از دیده خونِ دلْ شَها
بین چه اُفتاده‌ست از دیده مرا
این بِگُفت و گریه دَر شُد آن نَحیف
که بَرو بِگْریست هم دون هم شَریف
از دِلَش چَندان بَر آمَد هایْ هویْ
حَلْقه کرد اَهْلِ بُخارا گِرْدِ اویْ
خیره گویان خیره گریان خیره‌خَند
مَرد و زن خُرد و کَلانْ حیران شُدند
شَهر همْ هم‌رَنگِ او شُد اَشْک ریز
مَرد و زن دَرهَم شُده چون رَستْخیز
آسْمان می‌گفت آن دَم با زمین
گَر قیامَت را نَدیدَستی بِبین
عقلْ حیران که چه عشق است و چه حال
تا فِراقِ او عَجَب‌تَر یا وصال؟
چَرخْ بَر خوانْده قیامَت‌نامه را
تا مَجَرِّه بَر دَریده جامه را
با دو عالَمْ عشق را بیگانگی
اَنْدَرو هفتاد و دو دیوانگی
سخت پنهان است و پیدا حیرَتَش
جانِ سُلطانانِ جانْ در حَسرَتَش
غَیْرِ هفتاد و دو مِلَّت کیشِ او
تَختِ شاهانْ تَخته‌بَندی پیشِ او
مُطربِ عشق این زَنَد وَقتِ سَماع
بَندگی بَند و خداوندی صُداع
پس چه باشد عشق؟ دریایِ عَدَم
دَر شِکَسته عقل را آن جا قَدَم
بَندگیّ و سَلْطَنَت مَعْلوم شُد
زین دو پَرده عاشقی مَکْتوم شُد
کاشْکی هستی زبانی داشتی
تا زِ هَستانْ پَرده‌ها بَرداشتی
هر چه گویی ای دَمِ هستی ازان
پَردهٔ دیگر بَرو بَستی بِدان
آفَتِ اِدْراکِ آنْ قال است و حال
خون به خون شُستَنْ مُحال است و مُحال
من چو با سوداییانَش مَحْرمَم
روز و شب اَنْدَر قَفَس در می‌دَمَم
سختْ مَست و بی‌خود و آشفته‌یی
دوش ای جان بر چه پَهْلو خُفته‌یی؟
هان و هان هُش دار بَر ناری دَمی
اَوَّلا بَر جِه طَلَب کُن مَحْرَمی
عاشق و مَستیّ و بُگْشاده زبان
اَللهْ اَللهْ اُشتُری بر ناوْدان
چون زِ راز و نازِ او گوید زَبان
یا جَمیلَ السَّتْر خوانَد آسْمان
سَتْرِ چه؟ در پَشم و پنبه آذر است
تا هَمی‌پوشیش او پیداتَر است
چون بِکوشَم تا سِرَش پنهان کُنم
سَر بَر آرَد چون عَلَم کاینک مَنَم
رَغْمِ اَنْفَم گیرَدَم او هر دو گوش
کِی مُدَمَّغ چونْش می‌پوشی؟ بِپوش؟
گویَمَش رو گَرچه بَر جوشیده‌یی
هَمچو جانْ پیدایی و پوشیده‌یی
گوید او مَحْبوسِ خُنْب است این تَنَم
چون مِیْ اَنْدَر بَزْمْ خُنْبَک می‌زَنَم
گویَمَش زان پیش که گَردی گِرو
تا نَیایَد آفَتِ مَستی بُرو
گوید از جامِ لَطیفْ‌آشامْ من
یارِ روزم تا نمازِ شامْ من
چون بِیایَد شام و دُزدَد جامِ من
گویَمَش وا دِهْ که نامَد شامِ من
زان عَرَب بِنْهاد نامِ میْ مُدام
زان که سیری نیست مِیْ‌خور را مُدام
عشقْ جوشَد بادهٔ تَحْقیق را
او بُوَد ساقی نَهانْ صِدّیق را
چون بِجویی تو به توفیقِ حَسَن
باده آبِ جان بُوَد اِبْریقْ تَن
چون بِیَفْزایَد مِیِ توفیق را
قُوَّتِ میْ بِشْکَند اِبْریق را
آب گردد ساقی و هم مَستْ آب
چون مگو وَاللهُ اَعْلَمْ بِالصَّواب
پَرتوِ ساقی‌ست کَنْدَر شیره رَفت
شیره بَر جوشید و رَقصان گشت و زَفْت
اَنْدَرین مَعنی بِپُرس آن خیره را
که چُنین کِی دیده بودی شیره را؟
بی‌تَفکُّر پیشِ هر داننده هست
آن کِه با شوریده شوراننده هست

روزی به مبارکی و شادی
بودم به نشاط کیقبادی
ابروی هلالیم گشاده
دیوان نظامیم نهاده
آیینه ی بخت پیش رویم
اقبال به شانه کرده مویم
صبح از گل سرخ دسته بسته
روزم به نفس شده خجسته
پروانه ی دل چراغ بر دست
من بلبل باغ و باغ سرمست
بر اوج سخن علم کشیده
در درج هنر قلم کشیده
منقار قلم به لعل سفتن
دراج زبان به نکته گفتن
در خاطرم اینکه وقت کار است
کاقبال رفیق و بخت یار است
تا کی نفس تهی گزینم
وز شغل جهان تهی نشینم
دوران که نشاط فربهی کرد
پهلو ز تهی روان تهی کرد
سگ را که تهی بود تهیگاه
نانی نرسد تهی در این راه
بر ساز جهان نوا توان ساخت
کانراست جهان که با جهان ساخت
گردن به هوا کسی فرازد
کو با همه چون هوا بسازد
چون آینه هر کجا که باشد
جنسی به دروغ بر تراشد
هر طبع که او خلاف جویست
چون پرده کج خلاف گویست
هان دولت گر بزرگواری
کردی ز من التماس کاری
من قرعه زنان به آنچنان فال
واختر به گذشتن اندرآن حال
مقبل که برد چنان برد رنج
دولت که دهد چنان دهد گنج
در حال رسید قاصد از راه
آورد مثال حضرت شاه
بنوشته به خط خوب خویشم
ده پانزده سطر نغز بیشم
هر حرفی از او شکفته باغی
افروخته‌تر ز شب چراغی
کای محرم حلقه غلامی
جادو سخن جهان نظامی
از چاشنی دم سحر خیز
سحری دگر از سخن برانگیز
در لافگه شگفت کاری
بنمای فصاحتی که داری
خواهم که به یاد عشق مجنون
رانی سخنی چو در مکنون
چون لیلی بکر اگر توانی
بکری دو سه در سخن نشانی
تا خوانم و گویم این شکربین
جنبانم سر که تاج سر بین
بالای هزار عشق نامه
آراسته کن به نوک خامه
شاه همه حرفهاست این حرف
شاید که در او کنی سخن صرف
در زیور پارسی و تازی
این تازه عروس را طرازی
دانی که من آن سخن شناسم
کابیات نو از کهن شناسم
تا ده دهی غرایبت هست
ده پنج زنی رها کن از دست
بنگر که ز حقه تفکر
در مرسله که می‌کشی در
ترکی صفت وفای مانیست
ترکانه سخن سزای ما نیست
آن کز نسب بلند زاید
او را سخن بلند باید
چون حلقه شاه یافت گوشم
از دل به دماغ رفت هوشم
نه زهره که سر ز خط بتابم
نه دیده که ره به گنج یابم
سرگشته شدم دران خجالت
از سستی عمر و ضعف حالت
کس محرم نه که راز گویم
وین قصه به شرح باز گویم
فرزند محمد نظامی
آن بر دل من چو جان گرامی
این نسخه چو دل نهاد بر دست
در پهلوی من چو سایه بنشست
داد از سر مهر پای من بوس
کی آنکه زدی بر آسمان کوس
خسروشیرین چو یاد کردی
چندین دل خلق شاد کردی
لیلی و مجنون ببایدت گفت
تا گوهر قیمتی شود جفت
این نامه نغز گفته بهتر
طاووس جوانه جفته بهتر
خاصه ملکی چو شاه شروان
شروان چه که شهریار ایران
نعمت ده و پایگاه سازست
سرسبز کن و سخن نوازست
این نامه به نامه از تو در خواست
بنشین و طراز نامه کن راست
گفتم سخن تو هست بر جای
ای آینه روی آهنین رای
لیکن چه کنم هوا دو رنگست
اندیشه فراخ و سینه تنگست
دهلیز فسانه چون بود تنگ
گردد سخن از شد آمدن لنگ
میدان سخن فراخ باید
تا طبع سواریی نماید
این آیت اگرچه هست مشهور
تفسیر نشاط هست ازو دور
افزار سخن نشاط و ناز است
زین هردو سخن بهانه ساز است
بر شیفتگی و بند و زنجیر
باشد سخن برهنه دلگیر
در مرحله‌ای که ره ندانم
پیداست که نکته چند رانم
نه باغ و نه بزم شهریاری
نه رود و نه می نه کامکاری
بر خشکی ریگ و سختی کوه
تا چند سخن رود در اندوه
باید سخن از نشاط سازی
تا بیت کند به قصه بازی
این بود کز ابتدای حالت
کس گرد نگشتش از ملالت
گوینده ز نظم او پر افشاند
تا این غایت نگفت زان ماند
چون شاه جهان به من کند باز
کاین نامه به نام من بپرداز
با اینهمه تنگی مسافت
آنجاش رسانم از لطافت
کز خواندن او به حضرت شاه
ریزد گهر نسفته بر راه
خواننده‌اش اگر فسرده باشد
عاشق شود ار نمرده باشد
باز آن خلف خلیفه زاده
کاین گنج به دوست در گشاده
یک دانه اولین فتوحم
یک لاله آخرین صبوحم
گفت ای سخن تو همسر من
یعنی لقبش برادر من
در گفتن قصه‌ای چنین چست
اندیشه نظم را مکن سست
هرجا که بدست عشق خوانیست
این قصه بر او نمک فشانیست
گرچه نمک تمام دارد
بر سفره کباب خام دارد
چون سفته خارش تو گردد
پخته به گزارش تو گردد
زیبا روئی بدین نکوئی
وانگاه بدین برهنه روئی
کس در نه به قدر او فشانده است
زین روی برهنه روی مانداست
جانست و چو کس به جان نکوشد
پیراهن عاریت نپوشد
پیرایه جان ز جان توان ساخت
کس جان عزیز را نینداخت
جان بخش جهانیان دم تست
وین جان عزیز محرم تست
از تو عمل سخن گزاری
از بنده دعا ز بخت یاری
چون دل دهی جگر شنیدم
دل دوختم و جگر دریدم
در جستن گوهر ایستادم
کان کندم و کیمیا گشادم
راهی طلبید طبع کوتاه
کاندیشه بد از درازی راه
کوته‌تر از این نبود راهی
چابکتر از این میانه گاهی
بحریست سبک ولی رونده
ماهیش نه مرده بلکه زنده
بسیار سخن بدین حلاوت
گویند و ندارد این طراوت
زین بحر ضمیر هیچ غواص
بر نارد گوهری چنین خاص
هر بیتی از او چه رسته‌ای در
از عیب تهی و از هنر پر
در جستن این متاع نغزم
یک موی نبود پای لغزم
می‌گفتم و دل جواب می‌داد
خاریدم و چشمه آب می‌داد
دخلی که ز عقل درج کردم
در زیور او به خرج کردم
این چار هزار بیت اکثر
شد گفته به چار ماه کمتر
گر شغل دگر حرام بودی
در چاره شب تمام بودی
بر جلوه این عروس آزاد
آبادتر آنکه گوید آباد
آراسته شد به بهترین حال
در سلخ رجب به‌ثی و فی دال
تاریخ عیان که داشت با خود
هشتاد و چهار بعد پانصد
پرداختمش به نغز کاری
و انداختمش بدین عماری
تا کس نبرد به سوی او راه
الا نظر مبارک شاه

گم شدم در خود نمی‌دانم کجا پیدا شدم
شبنمی بودم ز دریا غرقه در دریا شدم
سایه‌ای بودم از اول بر زمین افتاده خوار
راست کان خورشید پیدا گشت ناپیدا شدم
زآمدن بس بی نشانم وز شدن بس بی خبر
گوئیا یکدم برآمد کامدم من یا شدم
می‌مپرس از من سخن زیرا که چون پروانه‌ای
در فروغ شمع روی دوست ناپروا شدم
در ره عشقش چو دانش باید و بی دانشی
لاجرم در عشق هم نادان و هم دانا شدم
چون همه تن دیده می‌بایست بود و کور گشت
این عجایب بین که چون بینا و نابینا شدم
خاک بر فرقم اگر یک ذره دارم آگهی
تا کجاست آنجا که من سرگشته‌دل آنجا شدم
چون دل عطار بیرون دیدم از هر دو جهان
من ز تاثیر دل او بی دل و شیدا شدم

چه خواهی کرد قرایی و طامات
تماشا کرد خواهی در خرابات
زمانی با غریبان نرد بازم
زمانی گرد سازم با لباسات
گهی شه رخ نهم بر نطع شطرنج
گهی شه پیل خواهم گاه شهمات
گهی همچون لبک در نالش آیم
گهی با ساتکینی در مناجات
گهی رخ را نهاده بر زمین پست
گهی نعره کشیده در سماوات
چنان گشتم ز مستی و خرابی
که نشناسم عبارات از اشارات
نه مطرب را شناسم از موذن
نه دستان را شناسم از تحیات
شنیدم من که شاهی بنده را گفت
که تو عبد منی پیش آر حاجات
همی گفت ای سنایی توبه ننیوش
که من باشم بپاهم در مناجات

یارب چه بود آن تیرگی و آن راه دور و نیمشب
وز جان من یکبارگی برده غم جانان طرب
گردون چو روی عاشقان در لولو مکنون نهان
گیتی چو روی دلبران پوشیده از عنبر سلب
روی سما گوهر نگار آفاق را چهره چو قار
آسوده طبع روزگار از شورش و جنگ حلب
اجرام چرخ چنبری چون لعبتان بربری
پیدا سهیل و مشتری خورشید روشن محتجب
این اختران در وی مقیم از لمع چون در یتیم
این راجع و آن مستقیم این ثابت و آن منقلب
محکم عنان در چنگ من سوی نگار آهنگ من
بسپرده ره شبرنگ من گاهی سریع و گه خبب
باد بهاری خویش او ناورد و جولان کیش او
صحرا و دریا پیش او چون مهره پیش بوالعجب
از نعل او پر مه زمین و ز گام او کوته زمین
وز هنگ او آگه زمین وز طبع او خالی غضب
آهو سرین ضرغام بر کیوان منش خورشید فر
خارا دل و سندان جگر رویین سم و آهن عصب
در راه چو شبرنگ جم با شیر بوده در اجم
آمخته جولان در عجم خورده ربیع اندر عرب
در منزل «سلما» و «می » گشتم همی ناخورده می
تن همچو اندر آب نی دل همچو بر آتش قصب
آمد به گوشم هر زمان آواز خضر از هر مکان
کایزد تعالی را بخوان در قعر قاع مرتهب
خسته دل من در حزن گفتی مر الاتعجلن
چون گفتمی با دیده من «انا صببنا الماء صب»
راهی چنان بگذاشتم باغ ارم پنداشتم
از صبر تخمی کاشتم آمد ببر بعدالتعب
روز آمده درمان من آسوده از غم جان من
از خیمهٔ جانان من آمد به گوش من شغب
آواز اسب من شنید آن ماهپیش من دوید
وصل آمد و هجران پرید آمد نشاط و شد کرب
باوی نشستم می به دست او بت بدو من بت پرست
از عشق او من گشته مست او مست بذر آب عنب
هم ناز دیدم هم بلا هم درد دیدم هم دوا
هم خوف دیدم هم رجا هم خار دیدم هم رطب
گه دست یازیدم همی زلفش ترازیدم همی
گه نرد بازیدم همی یک بوسه بود و یک ندب
بر من همی کرد او ثنا خندان همی گفت او مرا
بر خوان مدیح او کجا المدح فیه قد وجب

سبوی باده‌ای گویا به هر پیمانه‌ای خوردی
ندارد یک خم این مستی مگر خمخانه‌ای خوردی
نه دأب آشنایانست با هم رطل پیمودن
تو این می گوییا در صحبت بیگانه‌ای خوردی
نهادی سر به بد مستی و با دستار آشفته
به بازار آمدی خوش بادهٔ رندانه‌ای خوردی
به حکمت باده خور جانان بدان ماند که این باده
به بی باکی چو خود خوردی نه با فرزانه‌ای خوردی
شراب خون دل گرمی ندارد ورنه ای وحشی
تو می‌دانی چه می‌ها دوش از پیمانه‌ای خوردی

این خود چه صورت است که من پای‌بست اویم
وین خود چه آفت است که من زیر دست اویم
او زلف را بر غمم، دایم شکسته دارد
من دل شکسته زانم کاندر شکست اویم
هر شب به سیر کویش از کوچهٔ خرابات
نعره زنان برآیم یعنی که مست اویم
یک شب وصال داد مرا قاصد خیال
با آن بلند سرو که چون سایه پست اویم
مانا که صبح صادق غماز بود اگر نه
این فتنه از که خاست که من هم نشست اویم
آوازه شد به شهری و آگاه گشت شاهی
کو عشق‌دان من شد من بت‌پرست اویم
خاقانیم که مرگم از زندگی است خوش‌تر
تا چون که نیست گردم داند که هست اویم