آخِر گُهَرِ وَفا بِبارید
آخِر سَرِ عاشقانْ بِخارید
ما خاکِ شما شُدیم در خاک
تُخْمِ سِتَم و جَفا مَکارید
بر مَظلومانِ راهِ هِجْران
این ظُلْمْ دِگَر رَوا مَدارید
ای زُهره ییان به بامِ این مَهْ
بر پَردهٔ زیر و بَم بِزارید
یا نیز شما زِ دَردِ دوری
همچون منِ خسته دلْ فِکارید
مَحْروم نَمانْد کَس ازین دَر
ما را به کسی نمی‌شُمارید؟
آن دَرد که کوه ازو چو ذَرّه‌ست
بر ذَرّه گَکی چه می‌گُمارید؟
ای قوم که شیرگیر بودیْت
آن آهو را کُنون شِکارید
زان نَرگسِ مَستِ شیرگیرش
بی خَمْرِ وِصال در خُمارید
زان دِلْبَرِ گُلْ عِذار اکنون
بس بی‌دل و زَعفَران عِذارید
با این همه گنجْ نیست بی‌رنج
بر صبر و وَفا قَدَم فَشارید
مَردانه و مَردْرَنگ باشید
گَر در رَهِ عشقْ مَردِ کارید
چون عاشق را هزار جان است
بی‌صَرفه و ترسْ جانْ سِپارید
جانْ کَم نایَد زِ جانْ مَتَرسید
کَنْدَر پِیِ جانِ کامْکارید
عشق است حَریفِ حیله آموز
گَرد از دَغَل و حِیَل بَرآرید
در عشقْ حَلال گشت حیله
در عشقْ رَهینِ صد قِمارید
حَقّ است اگر زِ عشقِ آن سَرو
با جُملهٔ گُل رُخان چو خارید
حَقّ است اگر زِ عشقِ موسی
بر فرعونانِ نَفْسْ مارید
جان را سِپَرِ بَلاش سازید
کَنْدَر کَفِ عشقْ ذوالْفَقارید
در صبر و ثُباتْ کوهِ قافید
چون کوهْ حَلیم و باوَقارید
چون بَحرِ نَهانْ به مَظْهَر آید
مانندهٔ موجْ بی‌قَرارید
هنگامِ نِثار و دُرفَشانی
چون ابر به وَقتِ نوبَهارید
در تیرِ شَهیت اگر شَهیدیت
در پیشِ مَهیت اگر غُبارید
پاینده و تازه هَمچو سَروید
چون شاخِ بُلندِ میوه دارید
زآسیبِ درختِ او چو سیبید
چون سیبِ درخت سَنگْسارید
گَر سنگْ دِلان زَنَنْدِتان سنگ
با گوهرِ خویشْ یارِ غارید
چون دامَنْ در پِی‌اَش دَوانید
گَر هَمچو سِجاف بر کِنارید
چون هم سَفَرید با مَهِ خویش
پیوسته چو چَرخْ در دَوارید
هم عشقْ شما و هم شما عشق
با اُشْتُرِ عشقْ هم مِهارید
گَر نَقْب زَن است نَفْس و دُزد است
آخِر نه دَرین حَصینْ حِصارید؟
از عشقْ خورید باده و نُقْل
گَر مُقْبِل و گَر حَلال خوارید
دیدیت کِه تان هَمی‌نِگارَد
دیگر چه خیالْ می‌نِگارید؟
اوتان به خود اختیار کرده‌ست
چه در پِیِ جَبْر و اختیارید؟
مَحْکومِ یک اختیار باشید
گَر عاشق و اَهلِ اِعْتِبارید
خاموش کُنم اگر چه با من
در نُطْق و سکوتْ سازْوارید

آن سو مَرو این سو بیا ای گُلْبُن خندانِ من
ای عقلِ عقلِ عقلِ من ای جانِ جانِ جانِ من
زین سو بِگَردان یک نَظَر بر کویِ ما کُن رَهْ گُذَر
بَرجوش اَنْدَر نیشِکَر ای چَشمه حیوانِ من
خواهم که شب تاری شود پنهان بیایَم پیشِ تو
از رویِ تو روشن شود شبْ پیش رَهْ بانانِ من
عشقِ تو را من کیستم؟ از اشکِ خونْ ساقیسْتم
سَغْراقِ میْ چَشمانِ من عَصّارِ میْ مُژگانِ من
زَ اشْکَم شَرابَت آوَرَم وَزْ دلْ کَبابَت آوَرَم
این است تَرّ و خُشکِ من پیدا بُوَد امکانِ من
دریایِ چَشمَم یک نَفَسْ خالی مَباد از گوهَرَت
خالی مَبادا یک زمانْ لَعْلِ خوشَت از کانِ من
با این همه کو قَندِ تو؟ کو عَهد و کو سوگند تو؟
چون بوریا بر می‌شِکَن ای یارِ خوش پیمانِ من
نَک چَشمِ من تَر می‌زَنَد نَک رویِ من زَر می‌زَنَد
تا بر عَقیقَت بَرزَنَد یک زَر زِ زَراَفْشانِ من
بِنْوشته خَطّی بر رُخَت حَق جَدِّدُوا ایمانَکُمْ
زان چهره و خَطِّ خوشَت هر دَم فُزون ایمانِ من
در سِر به چَشمم چَشمِ تو گوید به وَقتِ خَشمِ تو
پنهان حَدیثی کو شود از آتشِ پنهانِ من
گوید قَوی کُن دل مَرَم از خشم و نازِ آن صَنَم
اوَّل قَدَح دُردی بخور وان گَهْ بِبین پایانِ من
بر هر گُلی خاری بُوَد بر گنجْ هم ماری بُوَد
شیرین مُرادِ تو بُوَد تَلْخیّ و صَبرَت آنِ من
گفتم چو خواهی رنجِ من آن رنجْ باشد گنجِ من
من بوهُریره آمدم رنج و غَمَت اَنْبانِ من
پس دست در اَنْبان کُنم خواهنده را سُلطان کُنم
مَر بَدْر را بَدْره دَهَم چون بَدْر شُد مهمانِ من
هر چه دِلَم خواهد زِ خَور زَ انْبان بَرآرَم‌ بی‌خَطَر
تا سُرخ گردد رویِ من سَرسَبز گردد خوانِ من
گفتا نِکو رفت این سُخُن هُش دار و اَنْبان گُم مَکُن
نیکو کلیدی یافتی ای مُعْتَمَد دَربانِ من
اَلصَّبْرُ مِفْتاحُ الْفَرَج اَلصَّبْرُ مِعْراجُ الدَّرَج
اَلصَّبْرُ تِریاقُ الْحَرَج ای تُرکِ تازی خوانِ من
بس کُن زِ لاحَوْل ای پسر چون دیو می‌غُرَّد بَتَر
بس کردم از لاحَوْل و شُد لاحَوْل گو شیطانِ من

روشنیِ خانه تویی، خانه بِمَگْذار و مَرو
عِشرَتِ چون شِکَّرِ ما را تو نِگَه دار و مَرو
عشوه دهد دشمنِ من، عشوهٔ او را مَشِنو
جان و دِلَم را به غَم و غُصّه بِمَسْپار و مَرو
دشمنِ ما را و تو را، بَهرِ خدا شاد مَکُن
حیلهٔ دشمن مَشِنو، دوست مَیازار و مَرو
هیچ حسود از پِیِ کَسْ نیک نگوید صَنَما
آنچه سِزَد از کَرَمِ دوست به پیش آر و مَرو
همچو خَسان هر نَفَسی خویش به هر باد مَدِه
وَسوَسه‌ها را بِزَن آتش تو به یک بار و مَرو

در خُشکیِ ما بِنْگَر، وان پَردهٔ تَر بَرگو
چَشمِ تَرِ ما را بین، ای نورِ بَصَر بَرگو
جمعِ شِکَران را بین، در ما نِگَران را بین
شیرین نَظَران را بین، هین شرحِ شِکَر بَرگو
امروز چُنان مَستی، کَزْ جویِ جهان جَستی
امروز اگر خواهی، آن چیزِ دِگَر بَرگو
هر چند که اُستادی، دادِ دو جهان دادی
در دستِ کِه اُفْتادی؟ زان طُرفه خَبَر بَرگو
از جایْ نَجُنبیده، لیک از دل و از دیده
بسیار بِگَردیده، احوالِ سَفَر بَرگو
در کَشتی و دریایی، خوشْ موج و مُصَفّایی
زیری گَهْ و بالایی، ای زیر و زَبَر بَرگو
با صبرْ تویی مَحْرَم، روسَخت تویی در غَم
شمشیر زبان بَرکَش وَزْ صبر و سِپَر بَرگو
مَستیِّ جَماعَت بین، کرده زِ قَدَحْ بالین
یارَب بِفَزا، آمین، این قِصّه زِ سَر بَرگو
بر هر کِه زد این بُرهان، جان یابد و سیصد جان
باور نکُنی این را؟ بر چوب و حَجَر بَرگو
گفت اَرْ سَرِ او باشم رُخسارِ تو بِخْراشَم
ای عارف، این را هم با او به سَحَر بَرگو
آمد دِگَری از دِهْ، هین دیگِ دِگَر بَرنِه
گَر تاجْ گِرو کردی، از رَهْنِ کَمَر بَرگو
گر رافضی‌یی باشد، از دادِ علی دَردِهْ
وَرْزان که بُوَد سُنّی، از عَدلِ عُمر بَرگو
موری چه قَدَر گوید از تَختِ سُلَیمانی؟
بُگْشا لب و شَرحَش کُن، اسبابِ ظَفَر بَرگو

ای خواجه سَلامُ عَلَیک، از زَحمَتِ ما چونی؟
ای مَعْدنِ زیبایی، وِیْ کانِ وَفا چونی؟
در جَنَّت و در دوزخ، پُرسانِ توانَد، ای جان
کِی جَنَّتِ روحانی، وِیْ بَحْرِ صَفا چونی؟
هر نور تو را گوید، ای چَشم و چراغِ من
هر رنجْ تو را گوید، کِی دَفْعِ بَلا چونی؟
ای خِدمَتِ تو کردن، چون گُل به شِکَر خوردن
زین خِدمَتِ پوسیده، زین طالَ بَقا چونی؟
در وَقتِ جَفا دل را صد تاج و کَمَر بَخشی
در وَقتِ جَفا اینی، تا وَقتِ وَفا چونی
ای موسیِ این دوران، چونی تو زِفرعونان؟
وِیْ شاهِ یَدِ بَیضا، با اَهلِ عَمی چونی؟
گوید به تو هر گُلْشَن، هر نرگس و هر سوسن
کَزْ زَحمَت و رنجِ ما، ای بادِ صَبا چونی؟
ای آبِ خَضِر چونی از گردشِ چَرخ آخِر؟
وِیْ تاجِ همه جان‌ها، در بَندِ قَبا چونی؟
ای جانِ عَنا دیده، خامُش که عِنایَت‌ها
پُرسند تو را هر دَم، کَزْ رنج و عَنا چونی؟

یا مَلِکَ الْمَبْعَثِ وَالْمَحْشَرِ
لَیْسَ سِویٰ صَدْرِکَ مِنْ مَصْدَرِ
سَر نَبَری ای سَر، اگر سَر بَری
آن زِ خَری دان که تو سَر واخَری
مُقْلَةُ عَیْنی لَکَ یا ناظِری
نَظْرَةُ قَلْبی لَکَ یا مَنْظَری
هَمچو پَری باش زِ خَلْقان نَهان
بَر نَپَری تا نَشَوی چون پَری
غابَ فُوادی لِمَ غَیَّبْتَهُ
بَعْدَ حُضُوری لَکَ، یا مُحْضِری
بر سَرِ خُشکی چو ثَقیلانْ مَران
بَرتَر از آنی که رَوی بَر تَری
مَنْزِلُنَاالْعَرْشُ َو ما فَوْقُه
عَمْرُکِ یا نَفْسُ قُمی، سافِری
جُمله چو دُردند به پایانِ خُم
سَروَر از آنی تو، که تو سَروَری
قُلْتُ اَلا بُدَّلَنا سُلَّمًا
اَسْلَمَکِ الصَّبْرُ قِفی وَاصْبِری
چند پَسِ پَرده و از دَر بُرون
بَر دَر این پَرده، اگر بَردَری
قالَتْ هَلْ صَبْریَ اِلّا بِهِ
هَلْ عُقِدَالْبَیْعُ بِلا مُشْتَری
میْ مَفُروش از جِهَتِ حِرصِ زَر
جوهرِ میْ خود بِنِماید زَری
اِذْ حَضَرَالرّاحُ فَما فاتَنا
اِفْتَحِ عَیْنَیْکِ بِهِ وَابْصِری
میْ بِفُروشی، چه خَری؟ جُز که غَم
دین بِفُروشی چه بَری؟ کافری
قَرَّ بِهِ الْعَینُ کُلی وَاشْرَبی
قَدْ قَرْبَ الْمَنْزِلُ فَاسْتَبْشِری
وُصلَتِ فانی نَنِمایَد بَقا
زن نَشَود حامله از سَعْتَری

دَستْ بُگْشاد و کِنارانَش گرفت
هَمچو عشقْ اَنْدَر دل و جانَش گرفت
دست و پیشانیشْ بوسیدن گرفت
وَزْ مُقام و راهْ پُرسیدن گرفت
پُرسْ پُرسانْ می‌کَشیدَش تا به صَدْر
گفت گنجی یافتم آخِر به صَبر
گفت ای نورِ حق و دَفْعِ حَرَج
مَعنیِ‌ اَلصَّبْرُ مِفْتاحُ اَلْفَرَج
ای لِقایِ تو جوابِ هر سوآل
مُشکل از تو حَل شود بی‌قیل و قال
تَرجُمانی هرچه ما را در دل است
دستْ گیری هرکِه پایَش در گِل است
مَرحَبا یا مُجْتَبی یا مُرتَضی
اِنْ تَغِبْ جاءَ الْقَضا ضاقَ اَلْفَضا
اَنْتَ مَوْلی اَلْقوْمِ مَنْ لا یَشْتَهی
قَدْ رَدی کَلّا لَئِنْ لَمْ یَنْتَهِ
چون گُذشت آن مَجْلِس و خوانِ کَرَم
دستِ او بِگْرفت و بُرد اَنْدَر حَرَم

چون که رُقْعه‌یْ گنجِ پُر آشوب را
شَهْ مُسَلَّم داشت آن مَکْروب را
گشت ایمِن او زِ خَصْمان و زِ نیش
رَفت و می‌پیچید در سودایِ خویش
یار کرد او عشقِ دَرداَنْدیش را
کَلْب لیسَد خویشْ ریشِ خویش را
عشق را در پیچِشِ خودْ یار نیست
مَحْرَمَش در دِهْ یکی دَیّار نیست
نیست از عاشقْ کسی دیوانه‌تَر
عقل از سودایِ او کوراست و کَر
زان که این دیوانگیِّ عام نیست
طِبّ را اِرْشادِ این اَحْکام نیست
گَر طَبیبی را رَسَد زین گون جُنون
دَفترِ طِب را فرو شویَد به خون
طِبِّ جُمله‌یْ عقل‌ها مَنْقوشِ اوست
رویِ جُمله دِلْبَران روپوشِ اوست
رویْ در رویِ خود آر ای عشقْ‌کیش
نیست ای مَفْتونْ تورا جُز خویشْ خویش
قِبْله از دل ساخت آمد در دُعا
لَیْسَ لِلْاِ نْسانِ اِلّا ما سَعی
پیش از آن کو پاسُخی بِشْنیده بود
سال‌ها اَنْدَر دُعا پیچیده بود
بی‌اِجابَت بر دُعاها می‌تَنید
از کَرَم لَبَّیکِ پنهان می‌شَنید
چون که بی‌دَفْ رَقْص می‌کرد آن عَلیل
زِ اعْتِمادِ جودِ خَلّاق جَلیل
سویِ او نه هاتِف و نه پیک بود
گوشِ اومیدش پُر از لَبَّیک بود
بی‌زبان می‌گفت اومیدَش تَعال
از دِلَش می‌روفت آن دَعوتْ مَلال
آن کبوتر را که بامْ آموخته‌ست
تو مَخوان می‌رانْش کان پَر دوخته ست
ای ضیاءُ الْحَقْ حُسامُ‌الدّین بِرانْش
کَزْ مُلاقاتِ تو بَر رُسته‌ست جانْش
گَر بِرانی مُرغِ جانَش از گِزاف
هم به گِرْدِ بامِ تو آرَد طَواف
چینه و نُقْلَش همه بر بامِ توست
پَر زَنان بر اوجْ مَستِ دام توست
گَر دَمی مُنْکِر شود دُزدانه روح
در اَدایِ شُکْرَت ای فَتْح و فُتوح
شِحْنهٔ عشقِ مُکَرَّر کینه‌اَش
طَشْتِ آتش می‌نَهَد بر سینه‌اَش
که بیا سویِ مَهْ و بُگْذَر زِ گَرْد
شاهِ عشقَت خوانْد زوتَر باز گَرد
گِرْدِ این بام و کبوترخانه من
چون کبوتر پَر زَنَم مَسْتانه من
جِبْرئیلِ عشقَم و سِدْرَه‌م تویی
من سَقیمَم عیسیِ مَریَم تویی
جوش دِهْ آن بَحْرِ گوهرْبار را
خوش بِپُرس امروز این بیمار را
چون تو آنِ او شُدی بَحرْ آن اوست
گَرچه این دَمْ نوبَتِ بُحرانِ اوست
این خود آن ناله‌ست کو کرد آشکار
آنچه پنهان است یا رَب زینهار
دو دَهان داریم گویا هَمچو نی
یک دَهانْ پنهان‌سْت در لب‌هایِ وِیْ
یک دَهان نالان شُده سویِ شما
هایْ هویی دَر فَکَنده در هوا
لیکْ داند هر کِه او را مَنْظَراست
که فَغانِ این سَری هم زان سَراست
دَمْدَمه‌یْ این نایْ از دَم‌هایِ اوست
هایْ هویِ روحْ از هَیْهایِ اوست
گَر نبودی با لَبَش نِی را سَمَر
نِی جهان را پُر نکردی از شِکَر
با کِه خُفْتی؟ وَزْ چه پَهْلو خاستی؟
که چُنین پُر جوشْ چون دریاسْتی؟
یا اَبیتُ عِنْدَ رَبّی خوانْدی
در دلِ دریایِ آتش رانْدی؟
نَعْرهٔ یا نارُ کُونی بارِدا
عِصْمَتِ جانِ تو گشت ای مُقْتَدا
ای ضیاءُ الْحَقْ حُسامِ دین و دل
کِی توان اَنْدودْ خورشیدی به گِل؟
قَصد کَردَسْتَند این گِل‌پاره‌ها
که بِپوشانَند خورشیدِ تورا
در دلِ که لَعْل‌ها دَلّال توست
باغ‌ها از خَنده مالامالِ توست
مَحْرَمِ مَردیت را کو رُستَمی؟
تا زِ صد خَرمَن یکی جو گُفتَمی
چون بِخواهم کَزْ سِرَت آهی کُنم
چون علی سَر را فرو چاهی کُنم
چون که اِخْوان را دلِ کینه‌وَراست
یوسُفَم را قَعْرِ چه اولی تَراست
مَست گشتم خویش بر غوغا زَنَم
چَهْ چه باشد؟ خیمه بر صَحرا زَنَم
بر کَفِ من نِهْ شرابِ آتشین
وان گَهْ آن کَرّ و فَرِ مَسْتانه بین
مُنْتَظِر گو باش بی‌گنجْ آن فقیر
زان که ما غَرقیم این دَمْ در عَصیر
از خدا خواه ای فَقیر این دَمْ پَناه
از منِ غَرقه شُده یاری مَخواه
که مرا پَروایِ آن اِسْناد نیست
از خود و از ریشِ خویشَم یاد نیست
بادِ سَبْلَت کِی بِگُنجَد و آبِ رو
در شرابی که نگُنجَد تارِ مو؟
دَر دِهْ ای ساقی یکی رَطْلی گِران
خواجه را از ریش و سَبْلَت وا رَهان
نَخْوَتَش بر ما سِبالی می‌زَنَد
لیکْ ریش از رَشکِ ما بَر می‌کَنَد
ماتِ او و ماتِ او و ماتِ او
که هَمی‌دانیم تَزویراتِ او
از پَسِ صد سالْ آنچ آیَد ازو
پیر می‌بینَد مُعَیَّن مو به مو
اَنْدَر آیینه چه بینَد مَردِ عام
که نَبینَد پیر اَنْدَر خِشْتِ خام؟
آنچه لِحْیانی به خانه‌یْ خود نَدید
هست بر کوسه یکایک آن پَدید
رو به دریایی که ماهی‌زاده‌یی
هَمچو خَسْ در ریشْ چون اُفتاده یی؟
خَسْ نه‌یی دور از تو رَشکِ گوهری
در میانِ موج و بَحْر اولی تَری
بَحْرِ وُحْدان است جُفت و زوج نیست
گوهر و ماهیْش غیرِ موج نیست
ای مُحال و ای مُحالْ اِشْراکِ او
دور از آن دریا و موجِ پاکِ او
نیست اَنْدَر بَحْرِ شِرک و پیچ پیچ
لیکْ با اَحْوَل چه گویم؟ هیچْ هیچ
چون که جُفتِ اَحْوَلانیم ای شَمَن
لازم آید مُشرکانه دَمْ زَدن
آن یکی‌یی زان سویِ وَصْف است و حال
جُز دُوی نایَد به میدانِ مَقال
یا چو اَحْوَل این دُوی را نوش کُن
یا دَهان بَر دوز و خوشْ خاموش کُن
یا به نوبَتْ گَهْ سکوت و گَهْ کَلام
اَحْوَلانه طَبْل می‌زَن وَالسَّلام
چون بِبینی مَحْرَمی گو سِرِّ جان
گُل بِبینی نَعْره زَن چون بُلبُلان
چون بِبینی مَشکِ پُر مَکْر و مَجاز
لَبْ بِبَند و خویشتن را خُنْب ساز
دُشمنِ آب است پیشِ او مَجُنب
وَرْنه سنگِ جَهْلِ او بِشْکَست خُنْب
با سیاست‌هایِ جاهِلْ صَبر کُن
خوش مُدارا کُن به عقلِ مِنْ لَدُن
صَبر با نااَهْلْ اَهْلان را جَلاست
صَبْر صافی می‌کُند هر جا دلی ست
آتشِ نِمْرود اِبْراهیم را
صَفْوَتِ آیینه آمد در جَلا
جورِ کُفرِ نوحیان و صَبرِ نوح
نوح را شُد صَیْقَلِ مِرآتِ روح

آن بزرگین گفت ای اِخْوانِ خیر
ما نه نَر بودیم اَنْدَر نُصْحِ غیر؟
از حَشَم هر کِه به ما کردی گِله
از بَلا و فَقر و خَوْف و زَلْزله
ما هَمی‌گفتیم کَم نال از حَرَج
صَبر کُن کَالصَّبْرُ مِفْتاحُ الْفَرَج
این کلیدِ صَبر را اکنون چه شُد؟
ای عَجَب مَنْسوخ شُد قانون؟ چه شُد؟
ما نمی‌گفتیم که اَنْدَر کَشْ مَکَش
اَنْدَر آتش هَمچو زَرْ خَندید خَوش؟
مَر سِپَه را وَقتِ تَنگاتَنگِ جنگ
گفته ما که هین مَگَردانید رَنگ
آن زمان که بود اَسبان را وِطا
جُمله سَرهایِ بُریده زیرِ پا
ما سپاهِ خویش را هَی هَی کُنان
که به پیش آیید قاهِرْ چون سِنان
جُمله عالَم را نِشان داده به صَبر
زان که صَبر آمد چراغ و نورِ صَدْر
نوبَتِ ما شُد چه خیره‌ سر شُدیم
چون زَنانِ زشتْ در چادَر شُدیم؟
ای دلی که جُمله را کردی تو گَرم
گَرم کُن خود را و از خود دار شَرم
ای زبان که جُمله را ناصِحْ بُدی
نوبَتِ تو گشت از چه تَنْ زَدی؟
ای خِرَد کو پَندِ شِکَّرخایِ تو؟
دورِ توست این دَمْ چه شُد هَیْهایِ تو؟
ای زِ دل‌ها بُرده صد تَشْویش را
نوبَتِ تو شُد بِجُنبان ریش را
از غَری ریش اَرْ کُنون دُزدیده‌یی
پیش ازین بر ریشِ خود خندیده‌یی
وَقتِ پَندِ دیگرانی هایْ های
در غَمِ خود چون زَنانی وایْ وای
چون به دَردِ دیگران دَرمان بُدی
دَردْ مِهْمانِ تو آمد تَنْ زَدی؟
بانگْ بر لشکر زَدنْ بُد سازِ تو
بانگْ بَر زَن چه گرفت آوازِ تو؟
آنچه پَنْجَهْ سال بافیدی به هوش
زان نَسیجِ خود بَغَلْتانی بِپوش
از نَوایَتْ گوشِ یاران بود خَوش
دستْ بیرون آر و گوشِ خود بِکَش
سَر بُدی پیوسته خود را دُمْ مَکُن
پا و دست و ریش و سَبْلَت گُم مَکُن
بازی آنِ توست بر رویِ بِساط
خویش را در طَبْع آر و در نَشاط

دوست می‌دارم من این نالیدن دلسوز را
تا به هر نوعی که باشد بگذرانم روز را
شب همه شب انتظار صبح رویی می‌رود
کان صباحت نیست این صبح جهان افروز را
وه که گر من بازبینم چهر مهرافزای او
تا قیامت شکر گویم طالع پیروز را
گر من از سنگ ملامت روی برپیچم زنم
جان سپر کردند مردان ناوک دلدوز را
کامجویان را ز ناکامی چشیدن چاره نیست
بر زمستان صبر باید طالب نوروز را
عاقلان خوشه چین از سر لیلی غافلند
این کرامت نیست جز مجنون خرمن سوز را
عاشقان دین و دنیاباز را خاصیتیست
کان نباشد زاهدان مال و جاه اندوز را
دیگری را در کمند آور که ما خود بنده‌ایم
ریسمان در پای حاجت نیست دست آموز را
سعدیا دی رفت و فردا همچنان موجود نیست
در میان این و آن فرصت شمار امروز را

در من این هست که صبرم ز نکورویان نیست
از گل و لاله گزیرست و ز گلرویان نیست
دل گم کرده در این شهر نه من می‌جویم
هیچ کس نیست که مطلوب مرا جویان نیست
آن پری زاده مه پاره که دلبند منست
کس ندانم که به جان در طلبش پویان نیست
ساربانا خبر از دوست بیاور که مرا
خبر از دشمن و اندیشه بدگویان نیست
مرد باید که جفا بیند و منت دارد
نه بنالد که مرا طاقت بدخویان نیست
عیب سعدی مکن ای خواجه اگر آدمیی
کآدمی نیست که میلش به پری رویان نیست

هر که مجموع نباشد به تماشا نرود
یار با یار سفرکرده به تنها نرود
باد آسایش گیتی نزند بر دل ریش
صبح صادق ندمد تا شب یلدا نرود
بر دل آویختگان عرصه عالم تنگست
کان که جایی به گل افتاد دگر جا نرود
هرگز اندیشه یار از دل دیوانه عشق
به تماشای گل و سبزه و صحرا نرود
به سر خار مغیلان بروم با تو چنان
به ارادت که یکی بر سر دیبا نرود
با همه رفتن زیبای تذرو اندر باغ
که به شوخی برود پیش تو زیبا نرود
گر تو ای تخت سلیمان به سر ما زین دست
رفت خواهی عجب ار مورچه در پا نرود
باغبانان به شب از زحمت بلبل چونند
که در ایام گل از باغچه غوغا نرود
همه عالم سخنم رفت و به گوشت نرسید
آری آنجا که تو باشی سخن ما نرود
هر که ما را به نصیحت ز تو می‌پیچد روی
گو به شمشیر که عاشق به مدارا نرود
ماه رخسار بپوشی تو بت یغمایی
تا دل خلقی از این شهر به یغما نرود
گوهر قیمتی از کام نهنگان آرند
هر که او را غم جانست به دریا نرود
سعدیا بار کش و یار فراموش مکن
مهر وامق به جفا کردن عذرا نرود

اگر دستم رسد روزی که انصاف از تو بستانم
قضای عهد ماضی را شبی دستی برافشانم
چنانت دوست می‌دارم که گر روزی فراق افتد
تو صبر از من توانی کرد و من صبر از تو نتوانم
دلم صد بار می‌گوید که چشم از فتنه بر هم نه
دگر ره دیده می‌افتد بر آن بالای فتانم
تو را در بوستان باید که پیش سرو بنشینی
و گر نه باغبان گوید که دیگر سرو ننشانم
رفیقانم سفر کردند هر یاری به اقصایی
خلاف من که بگرفته است دامن در مغیلانم
به دریایی درافتادم که پایانش نمی‌بینم
کسی را پنجه افکندم که درمانش نمی‌دانم
فراقم سخت می‌آید ولیکن صبر می‌باید
که گر بگریزم از سختی رفیق سست پیمانم
مپرسم دوش چون بودی به تاریکی و تنهایی
شب هجرم چه می‌پرسی که روز وصل حیرانم
شبان آهسته می‌نالم مگر دردم نهان ماند
به گوش هر که در عالم رسید آواز پنهانم
دمی با دوست در خلوت به از صد سال در عشرت
من آزادی نمی‌خواهم که با یوسف به زندانم
من آن مرغ سخندانم که در خاکم رود صورت
هنوز آواز می‌آید به معنی از گلستانم

شنیدم که پیری شبی زنده داشت
سحر دست حاجت به حق برفراشت
یکی هاتف انداخت در گوش پیر
که بی حاصلی، رو سر خویش گیر
بر این در دعای تو مقبول نیست
به خواری برو یا بزاری بایست
شب دیگر از ذکر و طاعت نخفت
مریدی ز حالش خبر یافت، گفت
چو دیدی کزان روی بسته‌ست در
به بی حاصلی سعی چندین مبر
به دیباجه بر اشک یاقوت فام
به حسرت ببارید و گفت ای غلام
به نومیدی آنگه بگردیدمی
از این ره، که راهی دگر دیدمی
مپندار گر وی عنان برشکست
که من باز دارم ز فتراک دست
چو خواهنده محروم گشت از دری
چه غم گر شناسد در دیگری؟
شنیدم که راهم در این کوی نیست
ولی هیچ راه دگر روی نیست
در این بود سر بر زمین فدا
که گفتند در گوش جانش ندا
قبول است اگرچه هنر نیستش
که جز ما پناهی دگر نیستش

دم مزن گر همدمی می‌بایدت
خسته شو گر مرهمی می‌بایدت
تا در اثباتی تو بس نامحرمی
محو شو گر محرمی می‌بایدت
همچو غواصان دم اندر سینه کش
گر چو دریا همدمی می‌بایدت
از عبادت غم کشی و صد شفیع
پیشوای هر غمی می‌بایدت
اشک لایق‌تر شفیع تو از آنک
هر عبادت را نمی می‌بایدت
تنگدل ماندی، که دل یک قطره خونست
عالمی در عالمی می‌بایدت
تا که این یک قطره صد دریا شود
صبر صد عالم همی می‌بایدت
هر دو عالم گر نباشد گو مباش
در حضور او دمی می‌بایدت
در غم هر دم که نبود در حضور
تا قیامت ماتمی می‌بایدت
در حضورش عهد کردی ای فرید
عهد خود مستحکمی می‌بایدت

ای دل ز جفای یار مندیش
در نه قدم و ز کار مندیش
جویندهٔ در ز جان نترسد
گل می‌طلبی ز خار مندیش
با پنجهٔ شیر پنجه می‌زن
از کام و دهان مار مندیش
مردانه به کوی یار درشو
از خنجر هر عیار مندیش
گر نیل وصال یار باید
از گفتن ننگ و عار مندیش
چون با تو بود عنایت یار
گر خصم بود هزار مندیش
چون یافته‌ای جمال او را
از گشتن سنگسار مندیش
منصور تویی بزن اناالحق
تسلیم شو و ز دار مندیش
عطار تویی چو ماه و خورشید
در تاب زهر غبار مندیش

نرگسین چشما به گرد نرگس تو تیر چیست
وان سیاهی اندرو پیوسته همچون قیر چیست
گر سیاهی نیست اندر نرگس تو گرد او
آن سیه مژگان زهرآلود همچون تیر چیست
گر شراب و شیر خواهی ریخته بر ارغوان
پنجه‌های دست رنگین پر شراب و شیر چیست
گر مثال دست شاه زنگ دارد زلف تو
پس دو دست شاه زنگی بسته در زنجیر چیست
آیتی بنبشته‌ای گرد لب یاقوت رنگ
اندر آن آیت بگو تا معنی و تفسیر چیست
دل ترا دادم توکل بر خدای دادگر
روی کردم سوی تو تا بر سرم تقدیر چیست
مر مر اگر کشته خواهی پس بکش یکبارگی
من کیم در کشتن من این همه تدبیر چیست
مر مرا چون زیر کردی در فراق روی خویش
وانگهی گویی خروش و نالهٔ چون زیر چیست
ای سنایی در فراقش صابری را پیشه گیر
جز صبوری کردن اندر عاشقی تدبیر چیست

لبیک زنان عشق ماییم
احرام گرفته در وفاییم
در کوی قلندری و تجرید
در کم زدن اوفتاده ماییم
جز روح طوافگه نداریم
کز بادیهٔ هوا برآییم
گر در خور خدمتت نباشیم
سقایی راه را بشاییم
ما در غم تو، تو هم نگویی
کاخر تو کجا و ما کجاییم
بر ما غم تو چو آسیا گشت
در صبر چو سنگ آسیاییم
آهسته که عاشقان عشقیم
نرمک که غریبک شماییم
ببریدن راه را چو بادیم
افگندن سایه را هماییم
در عشق تو مردوار کوشیم
آخر نه سنایی و سناییم

از کاه ، کهربا بگریزد به بخت ما
خنجر به جای برگ برآرد درخت ما
الماس ریزه شد نمک سودهٔ حکیم
در زخم بستن جگر لخت لخت ما
با این همه خجالت و ذلت که می‌کشم
از هم فرو نریخت زهی روی سخت ما
زورق گران و لجه خطرناک و موج صعب
ای ناخدا نخست بینداز رخت ما
وحشی تو بودی و من و دل، شاه وقت خویش
آتش فکند شعلهٔ گلخن به تخت ما

پر گشت دل از راز نهانی که مرا هست
نامحرم راز است زبانی که مرا هست
با کس نتوان گفتن و پنهان نتوان داشت
از درد همین است فغانی که مرا هست
ای دل سپری ساز ز پولاد صبوری
با عربده سخت کمانی که مرا هست
مشهور جهان ساخت بر آواز عزیزش
در کوی تو رسوای جهانی که مرا هست
بادیست که با بوی تو یک بار نیامیخت
این محرم پیغام رسانی که مرا هست
محروم کن گردنم از طوق دگرهاست
از داغ وفای تو نشانی که مرا هست
یک خندهٔ رسمی ز تو ننهاده ذخیره
این چشم به حسرت نگرانی که مرا هست
زایل نکند چین جبین و نگه چشم
بر لطف نهان تو گمانی که مرا هست
وحشی تو بده جان که نیاید به عیادت
این یار خوش قاعده دانی که مرا هست