خَضِری که عُمر زآبَت بِکَشَد دراز گردد
دَرِ مرگْ بَر خورَنده اَبَدا فَراز گردد
چو نَظَر کُنی به بالا سویِ آسْمانِ اَعْلا
دو هزار دَر زِ رَحْمَت زِ بهشت باز گردد
چو فُتاد سایهٔ تو سویِ مُفْسِدانِ مُجْرِم
همه جُرم‌هایِ ایشان چِله و نماز گردد
چو رِکابِ مُصْطَفایی سویِ عَفوْ رویْ آرَد
دو هزار بولَهَبْ هم خوش و پُر نیاز گردد
چو دو دستِ هَمچو بَحْرَت به کَرَم گُهَرفَشان شُد
رُخِ چون زَرَمْ زَر آرَد که به گِردِ گاز گردد
کَفِ توست کیمیایی لَبِ بَحرِ کِبْریایی
چه عَجَب که نیمْ حَبّه زِ کَفَت رِکاز گردد
دو هزار جان و دیده زِ فَزَع عِنان کَشیده
چو صَلایِ وَصْل آید گَهِ تُرک تاز گردد
همه زَهْرِ دین و دنیا زِ تو شَهْد و نوش آمد
غَم و دردِ سینه سوزان زِ تو دِلْنَواز گردد
همه دامَنِ تو گیرد دل و این قَدَر نَدانَد
که به گِردِ شیرْ آهو به صد اِحْتِراز گردد
دَرِ وَصل چون بِبَستی و به لامَکان نِشَستی
زِ کُجا رَسَد گُشایش چو دَری فَراز گردد؟
خَمُش و سُخَن رَها کُن جُز اِلهْ را تو لا کُن
به فَنا چو ساز گیری همه کارْساز گردد

ای خدایی که چو حاجات به تو بَر گیرند
هر مُرادی که بُوَدْشان همه در بَر گیرند
جان و دل را چو به پیکِ دَرِ تو بِسپارند
جانِ باقیِّ خوشِ شادِ مُعَطَّر گیرند
بَندگانند تو را کَزْ تو تویی‌شان مَقْصود
پایْ در راهِ تو بِنْهَند و کَمِ سَر گیرند
تَرکِ این شُرب بگویند دَرین روزی چند
عِوَضِ شُربِ فَنا شَربَتِ کوثَر گیرند
چون ستاره شبِ تاریک پِیِ مَهْ گردند
چو مَهِ چارده رُخْسارِ مُنَوَّر گیرند
گَر بِمانَند یَتیم از پدر و مادرِ خاک
پدر و مادرِ روحانیِ دیگر گیرند
چون بِبینَند که تَنْ لُقمهٔ گور است یَقین
جان و دل زَفْت کنند و تَنِ لاغَر گیرند
بَس کُن این لَکْلَکِ گُفتار رَها کُن پس ازین
تا سُخَن‌ها همه از جانِ مُطَهَّر گیرند

ای ناطقِ الهی و ای دیده حَقایق
زین قُلزُمِ پُرآتش، ای چاره خَلایِق
تو بَسْ قدیمْ پیری، بَسْ شاهِ‌ بی‌نَظیری
جان را تو دستگیری از آفَتِ عَلایِق
در راهِ جانْ سِپاری، جان‌ها تو را شکاری
آوَخ، کَز این شکاران تا جانِ کیست لایِق
مَخلوقْ خود کِه باشد، کَزْ عشقِ تو بِلافَد؟
ای عاشقِ جَمالت، نورِ جَلالِ خالِق
گویی چه چاره دارم؟ کان عشق را شکارم
بیمارِ عشقِ زارم، ای تو طَبیبِ حاذق
لُطفِ تو گفت پیش آ، قَهرِ تو گفت پس رو
ما را یکی خَبَر کُن، کَزْ هر دو کیست صادق
ای آفتابِ جان‌ها، ای شَمسِ حَقِّ تبریز
هر ذَرّه از شُعاعَت، جانِ لُطیفِ ناطِق

عُمْرُکَ یا واحِدًا فی دَرَجاتِ الْکَمال
قَدْ نَزَلَ الْهَمُّ بی‌یا سَنَدِی قُمْ، تَعال
چند ازین قیل و قال؟ عشقْ پَرست و بِبال
تا تو بِمانی چو عشق، در دو جهانْ بی‌زَوال
یا فَرَجی مُونِسی، یا قَمَرَ الْمَجْلِسِ
وَجْهُکَ بَدْرٌ تَمامْ ریقُکَ خَمْرٌ حَلال
چند کَشی بارِ هَجْر؟ غُصّه و تیمارِ هَجْر؟
خاصه که مِنْقارِ هَجْر، کَنْد تو را پَرّو بال
روُحُکَ بَحْرُالْوَفا، لَوْنُکَ لَمْعُ الصَّفا
عَمْرُکَ، لَوْلا التُّقی قُلْتُ اَیا ذَاالْجَلال
آهْ زِنَفْسِ فُضول، آهْ زِضَعفِ عُقول
آهْ زِیارِ مَلول، چند نِمایَد مَلال؟
تُطْرِبُ قَلْبَ الْوَری، تُسْکِرُهُمْ بِالْهَوی
تُدْرِکُ ما لا یُری، اَنْتَ لَطیفُ الْخَیال
آن کِه هَمی‌خوانَمَش، عَجْز نمی‌دانَمَش
تا که بِتَرسانَمَش از سِتَم و از وَبال
تُذْهِلُ اَرْواحَهُمْ، تُسْکِرُ اَشْباحَهُمْ
تُجْلِسُهُمْ مَجْلِسًا، فیهِ کُؤُوسٌ ثِقال
جُمله سوآل و جواب زوست و مَنَم چون رَباب
می‌زَنَدَم او شِتاب، زَخْمه که یعنی بِنال
تُصْلِحُ مِیزانَنا، تُحْسِنُ اَلْحانَنا
تُذْهِبُ اَحْزانَنا، اَنْتَ شَدیدُ الْمِحالْ
یک دَمْ آوازِ مات، یک دَمْ بانگِ نَجات
می‌زَنَد آن خوش صِفات، بر من و بر وَصفِ حال

تَعالَ یا مَدَدَ الْعَیْشِ وَالسُّرُورِ، تَعال
تَعالش یا فَرَجَ الْهَمِّ، فاتِحَ الْاَقْفال
لِقاءُ وَجْهِکَ فِی الْهَمِّ فالِقُ الْاصْباح
سِقاءُ جُودِکَ فِی الْفَقْرِ مُنْتَهَی الْاِقْبالِ
تَعالَ، اِنَّکَ عیسی، فَاَحْی مَوْتانا
تَعالَ، وَادْفَعْ عَنّا خَدیعَةَ الدَّجّال
تَعالَ، اِنَّکَ داوُدُ، فَاتَّخِذْ زَرَدًا
تَصُونُ مُهْجَتَنا مِنْ اِصابَةِ الْاَنْصال
تَعالَ، اِنَّکَ مُوسی تَشُقُّ بَحْرَ رَدی
لِکَی تُغَرِّقَ فِرْعَوْنَ، سَیِّیءَ الْاَفْعال
تَعالَ، اِنَّکَ نُوحٌ وَنَحْنُ فی الطُّوفان
اَما سَفینَةُ نُوحِ تُعَدُّ لِلْاَهْوال؟
فَهُمْ صِفاتُکَ لکِنْ تَصَوَّرَتْ بَشَرًا
فَکَمْ لِفَضْلِکَ اَمْثالَهُمْ بِلا اَمْثال
یُحیلُ طالِبُ دُنْیا، وُجودَکَ الْاَعْلی
و فی وُجودِکَ دُنْیاهُ باطِلٌ وَمُحال

این کیست این؟ این کیست این؟ در حَلقه ناگاه آمده؟
این نورِ اَللّهی‌‌ست این، از پیشِ اَللّه آمده
این لُطف و رَحمَت را نِگَر، وین بَخت و دولت را نِگَر
در چارهٔ بَداَخْتَرانْ با رویِ چون ماه آمده
لیلیِّ زیبا را نِگَر، خوشْ طالبِ مَجنون شُده
وان کَهْرُبایِ روح بین، در جَذبِ هر کاه آمده
از لَذَّتِ بوهایِ او، وَزْ حُسن و از خوهایِ او
وَزْ قُلْ تَعالوهایِ او، جان‌ها به دَرگاه آمده
صد نَقْش سازد بر عَدَم، از چاکر و صاحِبْ عَلَم
در دل خیالاتِ خوشَش، زیبا و دِلْخواه آمده
تخییل‌ها را آن صَمَد، روزی حقیقت‌ها کُند
تا دَررَسَد در زندگی، اَشکالِ گُمراه آمده
از چاهِ شورِ این جهان، در دَلْوِ قُرآن رو، بَرآ
ای یوسُف آخِر بَهرِ توست این دَلْو در چاه آمده
کِی باشد ای گفتِ زبان، من از تو مُسْتَغْنی شُده
با آفتابِ مَعرفَت، در سایهٔ شاه آمده
یارَب مرا پیش از اَجَل، فارغ کُن از عِلْم و عَمَل
خاصه زِعِلْمِ مَنطقی، در جُمله افواه آمده

ای تو مَلول از کارِ من من تشنه تَر هر ساعتی
آخِر چه کَم گَردد زِ تو کَزْ تو بَرآیَد حاجَتی؟
بر تو زیانی کِی شود از تو عَدَم گَر شی شود
مَعْدوم یابد خِلْعَتی گیرد زِ هستیْ رایَتی؟
یا مُستَحِقِّ مَرْحَمَت یابد مَقام و مَرتَبَت
بَرخوانَد اَنْدَر مَکْتَبَت از لوحِ مَحفوظْ آیَتی
ای رَحْمَةً لِلْعالَمین بَخشی زِ دریایِ یَقین
مَر خاکیان را گوهری مَر ماهیان را راحتی
موجَش گَهی گوهر دَهَد لُطفَش گَهی کَشتی کَشَد
چَندین خلایِق اَنْدَرو مَر هر یکی را حالتی
خود پیش‌تَر اَجْزایِ او در سَجده هَمچون شاکران
وَزْ بهرِ خِدمَت موجِ او گَهْ گَهْ نِمایَد قامَتی
در پیشِ دریایِ نَهان این هفت دریایِ جهان
چون واهِب اَنْدَر بَخششی چون راهِب اَنْدَر طاعَتی
دریایِ پُرمَرجانِ ما عُمرِ دراز و جانِ ما
پس عُمرِ ما‌ بی‌حَد بُوَد ما را نباشد غایَتی
ای قطره گَر آگَهْ شوی با سیل‌ها هَمرَه شوی
سیلَت سویِ دریا بَرَد پیشَت نباشد آفَتی
وَرْ سَرکَشی غافل شوی آن سیلِ عشقِ مُستَوی
گوشِ تو گیرد می‌کَشَد کو بر تو دارد رافَتی
مُسْتَفْعِلُن مُسْتَفْعِلُن اکنون شِکَر پنهان کُنم
کَزْ غَیبْ جوقی طوطیان آورده اَندَم غارتی
شِکَّر نِگَر تو نو به نو آوازِ خاییدن شِنو
نی این شِکَر را صورتی نی طوطیان را آلَتی
دارد خدا قَندی دِگَر کان نایَد اَنْدَر نیشِکَر
طوطیّ و حُلْقومِ بَشَر آن را ندارد طاقتی
چون شَمسِ تبریزی که او گُنجا ندارد در فَلَک
کانْ مَطْلَعِ خورشیدِ او دارد عَجایب ساحَتی

ای داده جان را لُطفِ تو خوش تَر زِ مَستی حالَتی
خوش تَر زِ مَستیِّ اَبَد‌ بی‌باده و‌ بی‌آلَتی
یک ساعتی تَشریفْ دِهْ جان را چُنان تَلْطیف دِهْ
آن ساعتی پاک از کِی و تا کِی عجایب ساعتی
شاهَنشَهِ یَغمایی‌یی کَزْ دولتِ یَغمایِ تو
یاغی به شادی مُنْتَظِر تا کِی کُنی تو غارتی
جانْ چون نداند نَقْشِ خود یا عالَمِ جانْ بَخشِ خود؟
پا می‌نداند کَفشِ خود کان لایِق است و بابَتی؟
پا را زِ کفشِ دیگری هر لحظه تَنگیّ و شَری
وَزْ کفشِ خود شُد خوش تَری پا را در آن جا راحتی
جان نیز داند جُفتِ خَود وَزْ غَیب داند نیک و بَد
کَزْ غَیب هر جان را بُوَد دَرخورْدِ هر جان ساحَتی
جانی که او را هست آن مَحْبوس ازان شُد در جهان
چون نیست او را این زمانْ از بَهرِ آن دَمْ طاقَتی
چون شاه زاده طِفْل بُد پس مَخْزَنش بَر قُفل بُد
خِلْعَت نهاده بَهرِ او تا بَرکَشَد او قامَتی
تو قُفلِ دل را باز کُن قَصدِ خَزینه‌یْ راز کُن
در مُشکلاتِ دو جهان نَبْوَد سوآلت حاجَتی
خُمخانه مَردانْ دل است وَزْ وِیْ چه مَستی حاصل است
طِفْلی و پایَت در گِل است پس صبر کُن تا غایَتی
تا غایَتی کَزْ گوشه‌یی دولَت بَرآرَد جوشه‌یی
از دور گَردی خاسته تابان شده یک رایَتی
بِنْوشته بر رایَت که این نَقْشِ خداونْد شَمسِ دین
از مَفْخَزِ تبریز و چین اَنْدَر بَصیرت آیَتی

سَحَرگَه گفتم آن مَهْ را که ای من جسم و تو جانی
بدین حالَم که می‌بینی، وَزْان نالَم که می‌دانی
وَرایِ کُفر و ایمانیّ و مَرکَب تُند می‌رانی
چه بَس‌‌ بی‌باکْ سُلطانی، همین می‌کُن که تو آنی
یکی بازآ به ما بُگْذر، به بیشه‌یْ جان‌ها بِنْگَر
درختان بین زِخونِ تَر، به شکلِ شاخِ مَرجانی
شُنودی تو که یک خامی، زِمَردانْ می‌بَرَد نامی
نمی تَرسَد که خودکامی نَهَد داغَش به پیشانی
مَشو تو مُنْکِرِ پاکان، بِتَرس از زَخْمِ‌‌ بی‌باکان
که صبرِ جانِ غَمناکان تو را فانی کُند، فانی
تو باخویشی، به‌‌ بی‌خویشانْ مَپیچ ای خَصمِ دَرویشان
مَزَن تو پَنجه با ایشان، به دَستانی که نَتْوانی
که شَمسُ الدّینِ تبریزی، به جان بَخشیّ و خون ریزی
زِآتش بَرکَند تیزی، به قُدرت‌هایِ رَبّانی

مَرحَبا ای پَرده، تو آن پَرده‌یی
کَزْ جهانِ جانْ نشان آورده‌یی
بَرگُذَر از گوش و بر جان‌ها بِزَن
زان کِه جانِ این جهانِ مُرده‌یی
دَررُبا جان را و بَر بالا بُرو
اَنْدَر آن عالَم که دل را بُرده‌یی
ماهِ خَندانَت گواهی می‌دَهَد
کان شراب آسْمانی خورده‌یی
جانِ شیرینَت نشانی می‌دَهَد
کَزْ اَلَست اَنْدَر عَسَلْ پَروَرده‌یی
سَبزه‌ها از خاکْ بَررُستن گرفت
تا نِمایَد کِشت‌ها که کرده‌یی

مستی و عاشقی و جوانی و یار ما
نوروز و نوبهار و حمل می‌زند صلا
هرگز ندیده چشم جهان این چنین بهار
می‌روید از زمین و ز کهسار کیمیا
پهلوی هر درخت یکی حور نیکبخت
دزدیده می‌نماید اگر محرمی لقا
اشکوفه می‌خورد ز می روح طاس طاس
بنگر بسوی او که صلا می‌زند ترا
می خوردنش ندیدی اشکوفه‌اش ببین
شاباش ای شکوفه و ای باده مرحبا
سوسن به غنچه گوید: «برجه چه خفتهٔ
شمعست و شاهدست و شرابست و فتنها »
ریحان و لالها بگرفته پیالها
از کیست این عطا ز کی باشد جز از خدا
جز حق همه گدا و حزینند و رو ترش
عباس دبس در سر و بیرون چو اغنیا
کد کردن از گدا نبود شرط عاقلی
یک جرعه می‌بدیش بدی مست همچو ما
سنبل به گوش گل پنهان شکر کرد و گفت:
« هرگز مباد سایهٔ یزدان ز ما جدا
ما خرقها همه بفکندیم پارسال
جانها دریغ نیست چه جای دو سه قبا »
ای آنک کهنه دادی نک تازه باز گیر
کوری هر بخیل بداندیش ژاژخا
هر شه عمامه بخشد وین شاه عقل و سر
جانهاست بی‌شمار مر این شاه را عطا
ای گلستان خندان رو شکر ابر کن
ترجیع باز گوید باقیش، صبر کن
ای صد هزار رحمت نو ز آسمان داد
هر لحظه بی‌دریغ بران روی خوب باد
آن رو که روی خوبان پرده و نقاب اوست
جمله فنا شوند چو آن رو کند گشاد
زهره چه رو نماید در فر آفتاب
پشه چه حمله آرد در پیش تندباد
ای شاد آن بهار که در وی نسیم تست
وی شاد آن مرید که باشی توش مراد
از عشق پیش دوست ببستم دمی کمر
آورد تاج زرین بر فرق من نهاد
آنکو برهنه گشت و به بحر تو غوطه خورد
چون پاک دل نباشد و پاکیزه اعتقاد
آن کز عنایت تو سلاح صلاح یافت
با این چنین صلاح چه غم دارد از فساد
هرکس که اعتماد کند بر وفای تو
پا برنهد به فضل برین بام بی‌عماد
مغفور ما تقدم و هم ما تأخرست
ایمن ز انقطاع و ز اعراض و ارتداد
سرسبز گشت عالم زیرا که میرآب
آخر زمانیان را آب حیات داد
بختی که قرن پیشین در خواب جسته‌اند
آخر زمانیان را کردست افتقاد
حلوا نه او خورد که بد انگشت او دراز
آنکس خورد که باشد مقبول کپقباد
دریای رحمتش ز پری موج می‌زند
هر لحظهٔ بغرد و گوید که: « یا عباد »
هم اصل نوبهاری و هم فصل نوبهار
ترجیع سیومست هلا قصه گوش‌دار
شب گشته بود و هرکس در خانه می‌دوید
ناگه نماز شام یکی صبح بردمید
جانی که جانها همگی سایهای اوست
آن جان بران پرورش جانها رسید
تا خلق را رهاند زین حبس و تنگنا
بر رخش زین نهاد و سبک تنگ برکشید
از بند و دام غم که گرفتست راه خلق
هردم گشایشیست و گشاینده ناپدید
بگشای سینه را که صبایی همی رسد
مرده حیات یابد و زنده شود قدید
باور نمی‌کنی بسوی باغ رو ببین
کان خاک جرعهٔ ز شراب صبا چشید
گر زانکه بر دل تو جفا قفل کرده‌ست
نک طبل می‌زنند که آمد ترا کلید
ور طعنه می‌زنند بر اومید عاشقان
دریا کجا شود به لب این سگان پلید
عیدیست صوفیان را وین طبلها گواه
ور طبل هم نباشد چه کم شود ز عید
بازار آخر آمد هین چه خریدهٔ
شاد آنک داد او شبهٔ گوهری خرید
بشناخت عیبهای متاع غرور را
بگزید عشق یار و عجایب دری گزید
نادر مثلثی که تو داری بخور حلال
خمخانهٔ ابد خنک آ، کاندرو خزید
هر لحظهٔ بهار نوست و عقار نو
جانش هزار بار چو گل جامها درید
من عشق را بدیدم بر کف نهاده جام
می‌گفت : « عاشقان را از بزم ما سلام »

کَردِ حقّ و کَردِ ما هر دو بِبین
کَردِ ما را هَستْ دانْ پیداست این
گَر نباشد فِعلِ خَلْق اَنْدَر میان
پَس مَگو کَسْ را چرا کَردی چُنان؟
خَلْقِ حَق، اَفْعالِ ما را موجِد است
فِعلِ ما، آثارِ خَلْقِ ایزد است
ناطِقی یا حَرف بیند یا غَرَض
کِی شود یک دَمْ مُحیطِ دو عَرَض؟
گر به معنی رَفت، شُد غافِل زِ حَرف
پیش و پَس یک دَم نَبینَد هیچ طَرف
آن زمان که پیش بینی، آن زمان
تو پَسِ خود کِی ببینی؟ این بِدان
چون مُحیطِ حرف و مَعنی نیست جان
چون بُوَد جانْ خالِقِ این هر دُوان؟
حق مُحیطِ جُمله آمد ای پسر
وا نَدارَد کارَش از کارِ دِگَر
گفت شیطان که بِما اَغْوَیْتَنی
کَرد فِعلِ خود نَهانْ دیوِ دَنی
گفتْ آدم که ظَلَمْنا نَفْسَنا
او زِ فِعلِ حَقْ نَبُد غافِل چو ما
در گُنَه او از اَدَب پِنهانْش کرد
زان گُنَه بر خود زدن او بَر بِخَورد
بَعدِ توبه، گُفتَش ای آدم نه من
آفریدم در تو آن جُرم و مِحَن؟
نه که تَقدیر و قَضایِ مَن بُد آن؟
چون به وَقتِ عُذْر کردی آن نَهان؟
گفت ترسیدم، اَدَب نَگْذاشتم
گفت من هم پاسِ آنَت داشتم
هرکِه آرَد حُرمت، او حُرمَت بَرَد
هرکِه آرَد قَند، لَوْزینه خَورَد
طَیِّبات از بَهرِ کِه؟ لِلطَّیبین
یار را خوش کُن، بِرَنجان و بِبین
یک مِثال ای دل پِیِ فَرقی بیار
تا بِدانی جَبْر را از اِختیار
دستْ کانْ لَرزان بُوَد از اِرتِعاش
وان که دَستی تو بِلَرزانی زِ جاش
هر دو جُنْبِش آفریده‌یْ حَقْ شِناس
لیکْ نَتْوان کرد این با آن قیاس
زان پَشیمانی که لَرزانیدی‌اَش
مُرتَعِش را کِی پَشیمان دیدی‌اَش؟
بَحثِ عَقل است این، چه عقل؟ آن حیله‌گَر
تا ضعیفی رَهْ بَرَد آن‌جا مَگَر
بَحثِ عقلی گَر دُر و مَرجان بُوَد
آن دِگَر باشد که بَحثِ جانْ بُوَد
بَحثِ جانْ اَنْدَر مَقامی دیگر است
بادۀ جان را قِوامی دیگر است
آن زمان که بَحثِ عقلی ساز بود
این عُمَر با بوالْحَکَم هَم‌راز بود
چون عُمَر از عَقل آمَد سویِ جان
بوالْحَکَمْ بوجَهْل شُد دَر بَحثِ آن
سویِ حِسّ و سویِ عقل او کامل است
گَرچه خود نِسبَت به جانْ او جاهِل است
بَحثِ عقل و حِسْ اَثَر دانْ یا سَبَب
بَحثِ جانی یا عَجَب یا بوالْعَجَب
ضَوْءِ جانْ آمد، نَمانْد ای مُستَضی
لازِم و مَلزوم و نافی مُقْتَضی
زان که بینایی که نورش بازغ است
از دلیلِ چون عَصا بَسْ فارغ است

لیک فردا خواهد او مُردن یَقین
گاو خواهد کُشت وارث در حَنین
صاحِبِ خانه بِخواهد مُرد رفت
روزِ فردا نَکْ رَسیدت لوتِ زَفْت
پاره‌هایِ نان و لالَنْگ و طَعام
در میانِ کوی یابَد خاص و عام
گاوِ قُربانیّ و نان‌هایِ تَنُک
بر سگان و سایِلان ریزد سَبُک
مرگِ اسب و اَسْتَر و مرگِ غُلام
بُد قَضا گَردانِ این مَغْرورِ خام
از زیانِ مال و دَردِ آن گُریخت
مالْ اَفْزون کرد و خونِ خویش ریخت
این ریاضَت‌هایِ دَرویشان چراست؟
کان بَلا بر تَنْ بَقایِ جان‌هاست
تا بَقایِ خود نَیابَد سالِکی
چون کُند تَن را سَقیم و هالِکی؟
دست کِی جُنبَد به ایثار و عَمَل
تا نَبینَد داده را جانَش بَدَل؟
آن کِه بِدْهَد بی امیدِ سودها
آن خدای‌ست آن خدای‌ست آن خدا
یا وَلیِّ حَق که خویِ حَقْ گرفت
نور گشت و تابِشِ مُطْلَق گرفت
کو غَنیّ است و جُز او جُمله فَقیر
کِی فَقیری بی عِوَض گوید که گیر؟
تا نَبینَد کودکی که سیب هست
او پیازِ گَنده را نَدْهَد زِ دست
این همه بازارْ بَهرِ این غَرَض
بر دُکان‌ها شِسْته بر بویِ عِوَض
صد مَتاعِ خوب عَرضه می‌کُنند
وَنْدَرونِ دل عِوَض‌ها می‌تَنَند
یک سلامی نَشْنَوی ای مَردِ دین
که نگیرد آخِرت آن آستین
بی طَمَع نَشْنیده‌ام از خاص و عام
من سَلامی ای برادر وَالسَّلام
جُز سلامِ حَقّ هین آن را بِجو
خانه خانه جا به جا و کو به کو
از دَهانِ آدمیِّ خوشْ‌مَشام
هم پیامِ حَق شُنودَم هم سلام
وین سلامِ باقیان بر بویِ آن
من هَمی‌نوشَم به دلْ خوش‌تَر زِ جان
زان سلامِ او سلامِ حَق شُده‌ست
کاتَشْ اَنْدَر دودمانِ خود زده‌ست
مُرده است از خود شُده زنده به رَب
زان بُوَد اسرارِ حَقَّش در دو لب
مُردنِ تَن در ریاضَت زندگی‌ست
رنج این تَنْ روح را پایَندگی‌ست
گوش بِنْهاده بُد آن مَردِ خَبیث
می‌شُنود او از خروسَش آن حَدیث

ظاهر است آثار و میوه‌یْ رَحمَتَش
لیکْ کی داند جُز او ماهیَّتَش؟
هیچ ماهیّاتِ اَوْصافِ کَمال
کَس نَدانَد جُز به آثار و مِثال
طِفْلْ ماهیَّت نَدانَد طَمْث را
جُز که گویی هست چون حَلْوا تو را
کِی بُوَد ماهیَّتِ ذوقِ جِماع
مِثْلِ ماهیّاتِ حَلْوا ای مُطاع؟
لیکْ نِسْبَت کرد از رویِ خَوشی
با تو آن عاقلْ چو تو کودک‌وَشی
تا بِدانَد کودک آن را از مِثال
گَر نَدانَد ماهِیَت با عینِ حال
پس اگر گویی بِدانَم دور نیست
وَرْ نَدانَم گفتِ کِذْب و زور نیست
گَر کسی گوید که دانی نوح را
آن رَسولِ حَقّ و نورِ روح را؟
گَر بگویی چون نَدانَم کآن قَمَر
هست از خورشید و مَهْ مَشْهورتَر؟
کودکانِ خُرد در کُتّاب‌ها
وان اِمامانْ جُمله در مِحْراب‌ها
نامِ او خوانند در قرآنْ صَریح
قِصّه‌اَش گویند از ماضی فَصیح
راست‌گو دانیش تو از رویِ وَصْف
گَرچه ماهیَّت نَشُد از نوحْ کَشف
وَرْ بگویی من چه دانَم نوح را؟
هَمچو اویی داند او را ای فَتی
مورِ لَنگَم من چه دانَم فیل را؟
پَشّه‌یی کِی داند اِسْرافیل را؟
این سُخَن هم راست است از رویِ آن
که به ماهیَّت نَدانیش ای فُلان
عَجْز از اِدْراکِ ماهیَّت عَمو
حالَتِ عامه بُوَد مُطْلَق مَگو
زان که ماهیّات و سِرِّ سِرِّ آن
پیشِ چَشمِ کامِلان باشد عِیان
در وجود از سِرِّ حَقّ و ذاتِ او
دورتَر از فَهْم و اِسْتِبْصار کو؟
چون که آن مَخْفی نَمانْد از مَحْرَمان
ذات و وَصْفی چیست کان مانَد نَهان؟
عقلِ بَحْثی گوید این دور است و گَو
بی زِ تَأویلی مُحالی کَم شِنو
قُطْب گوید مَر تو را ای سُسْت‌حال
آنچه فوقِ حالِ توست آید مُحال
واقعاتی که کُنونَت بَر گُشود
نه که اوَّل هم مُحالَت می‌نِمود؟
چون رَهانیدَت زِ دَه زندان کَرَم
تیه را بر خود مَکُن حَبْسِ سِتَم

نَفْیِ آن یک چیز و اِثْباتَش رَواست
چون جِهَت شُد مُختلف نِسْبَت دوتاست
ما رَمَیْتَ اِذْ رَمَیْتْ از نِسْبَت است
نَفی و اِثْبات است و هر دو مُثبَت است
آنْ تو اَفْکَندی چو بر دستِ تو بود
تو نه اَفْکَندی که قُوَّت حَقْ نِمود
زورِ آدم‌زاد را حَدّی بُوَد
مُشتِ خاکْ اِشْکَستِ لشکر کِی شود؟
مُشتْ مُشتِ توست و اَفْکَندن زِ ماست
زین دو نِسْبَت نَفی و اِثْباتَش رَواست
یَعْرِفُونَ الْاَنْبیا اَضْدادُهُم
مِثْلَ ما لا یَشْتَبِه اَوْلادُهُم
هَمچو فرزندانِ خود دانَندَشان
مُنْکِران با صد دلیل و صد نِشان
لیکْ از رَشک و حَسَد پنهان کُنند
خویشتن را بر نَدانَم می‌زَنند
پس چو یَعْرِف گفت چون جایِ دِگَر
گفت لایَعْرِفُهُمْ غَیْری فَذَر
اِنَّهُمْ تَحْتَ قِبابی کامِنون
جُز که یَزدانْشان نداند ز آزمون
هم به نِسْبَت گیر این مَفْتوح را
که بِدانیّ و ندانی نوح را

عاشقان را شادمانیّ و غَمْ اوست
دَستمُزد و اُجْرَتِ خدمَت هم اوست
غیرِ معشوق اَرْ تماشایی بُوَد
عشقْ نَبْوَد هَرْزه سودایی بُوَد
عشقْ آن شُعله‌ست کو چون بَر فُروخت
هرچه جُز معشوقْ باقی جُمله سوخت
تیغ لا در قَتْل غیرِ حَق بِرانْد
دَر نِگَر زان پَس که بَعدِ لا چه مانْد
مانْد اِلَّا اللهْ باقی جُمله رَفت
شاد باش ای عشقِ شِرکَت‌سوزِ زَفْت
خود هَمو بود آخِرین و اَوَّلین
شِرکْ جُز از دیدهٔ اَحْوَل مَبین
ای عَجَب حُسنی بُوَد جُز عَکسِ آن؟
نیست تَن را جُنْبِشی از غیرِ جان
آن تَنی را که بُوَد در جانْ خَلَل
خوش نَگَردَد گَر بگیری در عَسَل
این کسی دانَد که روزی زنده بود
از کَفِ این جانِ جانْ جامی رُبود
وان کِه چَشمِ او ندیده‌ست آن رُخان
پیشِ او جان است این تُفِ دُخان
چون ندید او عمر عبدالعزیز
پیش او عادل بود حجاج نیز
چون نَدید او مارِ موسی را ثَبات
در حِبالِ سِحْر پِنْدارَد حَیات
مُرغ کو ناخورْده است آبِ زلال
اَنْدَر آبِ شور دارد پَرّ و بال
جُز به ضِدْ ضِد را هَمی نَتْوان شِناخت
چون بِبینَد زَخْمْ بِشْناسَد نَواخت
لاجَرَم دنیا مُقَدَّم آمده‌ست
تا بِدانی قَدْرِ اِقْلیمِ اَلَست
چون ازین جا وا رَهی آن جا رَوی
در شِکَرخانه یْ اَبَد شاکِر شَوی
گویی آن جا خاک را می‌بیختم
زین جهانِ پاکْ می‌بُگْریختم
ای دریغا پیش ازین بودیم اَجَل
تا عَذابَم کَم بُدی اَنْدَر وَجَل

چارهٔ آن دلْ عَطایِ مُبْدِلی‌ست
دادِ او را قابلیَّت شَرط نیست
بلکه شَرطِ قابلیَّت دادِ اوست
داد لُبّ و قابلیَّت هست پوست
این که موسی را عصا ثُعبان شود
هَمچو خورشیدی کَفَش رَخشان شود
صد هزاران مُعْجِزاتِ اَنْبیا
کان نگُنجَد در ضَمیر و عقلِ ما
نیست از اَسْباب تَصْریفِ خداست
نیست‌ها را قابلیَّت از کجاست؟
قابلی گَر شَرطِ فِعْلِ حَق بُدی
هیچ مَعْدومی به هستی ناآمَدی
سُنَّتی بِنْهاد و اَسْباب و طُرُق
طالبان را زیرِ این اَزْرَقْ تُتُق
بیش‌تَر اَحْوالْ بر سُنَّت رَوَد
گاه قُدرتْ خارِقِ سُنَّت شود
سُنَّت و عادت نَهاده با مَزه
باز کرده خَرْقِ عادتْ مُعجزه
بی‌سَبَب گَر عِزّ به ما موصول نیست
قُدرت از عَزْلِ سَبَب مَعْزول نیست
ای گرفتارِ سَبَب بیرون مَپَر
لیکْ عَزْلِ آن مُسَبّب ظَنْ مَبَر
هر چه خواهد آن مُسَبّب آوَرَد
قُدرتِ مُطْلَقْ سَبَب‌ها بَر دَرَد
لیکْ اَغْلَب بر سَبَب رانَد نَفاذ
تا بِدانَد طالبی جُستن مُراد
چون سَبَب نَبْوَد چه رَهْ جویَد مُرید؟
پَس سَبَب در راه می‌باید بِدید
این سَبَب‌ها بر نَظَرها پَرده‌هاست
که نه هر دیدارِ صُنعَش را سِزاست
دیده‌‌یی باید سَبَب سوراخ کُن
تا حُجُب را بَر کَنَد از بیخ و بُن
تا مُسَبِب بیند اَنْدَر لامَکان
هَرزِه دانَد جَهْد و اِکْساب و دُکان
از مُسَبّب می‌رَسَد هر خیر و شَر
نیست اَسْباب و وَسایِط ای پدر
جُز خیالی مُنْعَقِد بر شاه‌راه
تا بِمانَد دورِغَفْلَت چند گاه

گفت صوفی قادراست آن مُسْتَعان
که کُند سودایِ ما را بی‌زیان
آن کِه آتش را کُند وَرْد و شَجَر
هم تواند کرد این را بی‌ضَرَر
آن کِه گُل آرَد بُرون از عینِ خار
هم تواند کرد این دِیْ را بهار
آن کِه زو هر سَروْ آزادی کُند
قادرست اَرْ غُصّه را شادی کُند
آن کِه شُد موجود از وِیْ هر عَدَم
گَر بِدارَد باقی‌اَش او را چه کَم؟
آن کِه تَن را جانْ دَهَد تا حَی شود
گَر نمی‌رانَد زیانش کِی شود؟
خود چه باشد گَر بِبَخشَد آن جواد
بَنده را مَقْصودِ جانْ بی‌اِجْتِهاد؟
دور دارد از ضَعیفان در کَمین
مَکْرِ نَفْس و فِتْنهٔ دیوِ لَعین

نَکْ خیالِ آن فَقیرم بی‌ریا
عاجِز آوَرْد از بیا و از بیا
بانگِ او تو نَشْنَوی من بِشْنَوَم
زان که در اَسْرار هَمْرازِ وِیْ اَم
طالِبِ گَنجَش مَبین خودْ گنجْ اوست
دوست کِی باشد به مَعنی غیرِ دوست؟
سَجده خود را می‌کُند هر لحظه او
سَجده پیشِ آیِنه‌ست از بَهْرِ رو
گَر بِدیدی ز آیِنه او یک پَشیز
بی‌خیالی زو نَمانْدی هیچ چیز
هم خیالاتَش هم او فانی شُدی
دانشِ او مَحْوِ نادانی شُدی
دانشی دیگر زِ نادانیِّ ما
سَر بَرآوَرْدی عِیان که اِنّی اَنا
اُسْجُدوا لادَمْ نِدا آمد هَمی
کآدَمید و خویشْ بینیدَش دَمی
اَحْوَلی از چَشمِ ایشان دور کرد
تا زمین شُد عینِ چَرخِ لاژْوَرْد
لا اِلهَ گفت و اِلَّا الله گفت
گشت لا اِلَّا الله و وَحدت شِکُفت
آن حَبیب و آن خَلیلِ با رَشَد
وَقتِ آن آمد که گوشِ ما کَشَد
سویِ چَشمه که دَهان زین‌ها بِشو
آنچه پوشیدیم از خَلْقانْ مگو
وَرْ بگویی خود نگردد آشکار
تو به قَصْدِ کَشفْ گَردی جُرمْ‌دار
لیکْ من اینک بَریشان می‌تَنَم
قایِلِ این سامِعِ این هم مَنَم
صورتِ دَرویش و نَقْشِ گنج گو
رَنْج کیشَند این گروه از رَنْج گو
چَشمهٔ رَحمَت بَریشان شُد حَرام
می‌خورَند از زَهْرِ قاتِلْ جامْ‌جام
خاک‌ها پُر کرده دامَن می‌کَشَند
تا کُنند این چَشمه‌ها را خُشک‌بَند
کِی شود این چَشمهٔ دریا مَدَد
مُکْتَنِس زین مُشتِ خاکِ نیک و بَد؟
لیکْ گوید با شما من بَسته‌ام
بی‌شما من تا اَبَد پیوسته‌ام
قومْ مَعْکوس‌اَند اَنْدَر مُشت‌ها
خاکْ‌خوار و آب را کرده رَها
ضِدِّ طَبْعِ اَنْبیا دارند خَلْق
اَژدَها را مُتَّکا دارند خَلْق
چَشمْ‌بَندِ خَتْمْ چون دانسته یی
هیچ دانی از چه دیده بَسته‌یی؟
بر چه بُگْشادی َبدَلْ این دیده‌ها
یک به یک بِئْسَ الْبَدَل دان آن تورا
لیکْ خورشیدِ عِنایَت تافته‌ست
آیِسان را از کَرَمْ دَریافته‌ست
نَردِ بَس نادِرْ ز رَحمَت باخته
عینِ کُفران را اِنابَت ساخته
هم ازین بَدبَختیِ خَلْق آن جَواد
مُنْفَجِر کرده دو صد چَشمه‌یْ وَداد
غُنْچه را از خارْ سرمایه دَهَد
مُهْره را از مارْ پیرایه دَهَد
از سَوادِ شبْ بُرون آرَد نَهار
وَز کَفِ مُعْسِر بِرویانَد یَسار
آرْد سازد ریگ را بَهْرِ خَلیل
کوه با داوود گردد هم رَسیل
کوهِ با وحشت در آن ابرِ ظُلَم
بَر گُشایَد بانگِ چَنگ و زیر و بَم
خیز ای داوودِ از خَلْقانْ نَفیر
تَرکِ آن کردی عِوَض از ما بگیر

چو خورشید جمالت جلوه‌گر شد
چو ذره هر دو عالم مختصر شد
ز هر ذره چو صد خورشید می‌تافت
همه عالم به زیر سایه در شد
چو خورشید از رخ تو ذره‌ای یافت
بزد یک نعره وز حلقه به در شد
جهان آشفته و شوریده‌دل گشت
فلک سرگشته و دریوزه‌گر شد
هزاران قرن پوشیده کبودی
ز سر آمد به پا وز پا به سر شد
ازین چندین بگردید او که ناگاه
خبر یافت از تو وز خود بی خبر شد
بسا رستم که اینجا زن‌صفت گشت
بسا مطرب که اینجا نوحه‌گر شد
قدر کاینجا رسید از خویش گم گشت
قضا کانجا رسید اندک قدر شد
بشست از جان و از دل دست جاوید
کسی کو مرد راه این سفر شد
درین ره هر که نعلینی بینداخت
هزاران راهرو را تاج سر شد
ولی چون سر بباخت اول درین راه
ازین نعلین آخر تاجور شد
درین منزل کسی کو پیشتر رفت
به هر گامش تحیر بیشتر شد
عجب کارا که موری می‌نداند
که با عرش معظم در کمر شد
شبی موجی ازین دریا برآمد
از آن وقتی فلک زیر و زبر شد
چو کرسی عرش حیران ماند برجای
چو دنیا و آخرت یک ره گذر شد
چه دریایی است این کز هیبت آن
جهان هر ساعتی رنگ دگر شد
ازین دریا چو عکسی سایه انداخت
جدا هر ذره‌ای بحر گهر شد
ازین دریا دو عالم شور بگرفت
که تا ترتیب عالم معتبر شد
درآمد موج دیگر آخرالامر
دو عالم محو گشت و بی اثر شد
ز حل و عقد شرح این مقالات
دل عطار در خون جگر شد