بگویم خُفْیه تا خواجه نَرَنْجَد
که آن دِلْبَر هَمی در بَر نگُنْجَد
زِ مَستی من تَرازو را شِکَستم
تَرازو کانِ گوهر را نَسَنجَد
بُتان را جُمله زو بِدْرید سَربَند
که ماده گرگ با یوسُف نَغَنجَد
هم از جُمله‌یْ سِیَه رویی‌ست آن نیز
که پیشِ رومی‌یی زَنْجی بِزَنجَد
قُراضه کیست پیشِ شَمسِ تبریز؟
که گنجِ زَرْ بیارد یا بِگَنجَد

کسی کَزْ غَمْزه‌یی صد عقل بَنْدد
گَر او بر ما نَخَندد پس کِه خَندد؟
اگر تَسْخَر کُند بر چَرخ و خورشید
بُوَد انصاف و انصافْ آن پَسَندد
دلا می‌جوش همچون موجِ دریا
که گَر دریا بیارامَد بِگَندد
چو خورشیدیّ و از خود پاک گَشتی
زِ تو چَنگِ اَجَل جُز غَم نَرَندد
شِکَرشیرینیِ گفتن رَها کُن
وَلیکِن کانِ قَندی چون نَقَندد

چُنان کَزْ غم دلِ دانا گُریزد
دو چندان غم زِ پیشِ ما گُریزد
مَگَر ما شِحْنه‌ایم و غم چو دُزد است؟
چو ما را دید جا از جا گُریزد
بِغُرَّد شیرِ عشق و گَلّهٔ غَم
چو صید از شیر در صَحْرا گُریزد
زِ نابینا بِرِهنه غم ندارد
زِ پیشِ دیدهٔ بینا گُریزد
مرا سوداست تا غم را بِبینم
وَلیکِن غم ازین سودا گُریزد
همه عالَم به دستِ غم زَبونند
چو او بیند مرا تنها گُریزد
اگر بالا رَوَم پَستی گُریزد
وَگَر پَستی رَوَم بالا گُریزد
خَمُش باشم بُوَد کین غَم دَراُفْتَد
غَلَط خود غَم زِ ناگویا گُریزد

هر آن دل‌ها که بی‌تو شاد باشد
چو خاشاکی میانِ باد باشد
چو مُرغِ خانگی کَزْ اوج پَرَّد
چو شاگردی که بی‌اُستاد باشد
چه مانَد صورتی کَزْ خود تَراشی
بدان شاهی که حوری زاد باشد؟
چه مانَد هَیبَتِ شمشیرِ چوبین
به شمشیری که از پولاد باشد؟
تو عَهدی کرده‌یی چون روح بودی
وَلیکِن کِی تو را آن یاد باشد
اگر مُنکِر شَویْ من صَبر دارم
بدان روزی که روزِ داد باشد

سگ اَرْچه بی‌فَغان و شَر نباشد
سگِ ما چون سگِ دیگر نباشد
شِنو از مُصطفی کو گفت دیوَم
مُسلمان شُد دِگَر کافِر نباشد
سگِ اَصْحابِ کَهْف و نَفْسِ پاکان
اگر بر دَر بُوَد بر دَر نباشد
سگِ اَصْحاب را خویِ سگی نیست
گَر این سَر سَگ نِمود آن سَر نباشد
که موسی را درختْ آن شب چو اَخْتَر
نِمود آذر وَلیکْ آذر نباشد

عَجَب آن دِلْبَرِ زیبا کجا شُد؟
عَجَب آن سَروِ خوش بالا کجا شُد؟
میانِ ما چو شَمعی نور می‌داد
کجا شُد ای عَجَب بی‌ما کجا شُد؟
دِلَم چون بَرگ می‌لَرْزَد همه روز
که دِلْبَر نیم شب تنها کجا شُد؟
بُرو بر رَهْ بِپُرس از رَهْگُذَرْیان
که آن هَمراهِ جانْ اَفْزا کجا شُد؟
بُرو در باغ پُرس از باغْبانان
که آن شاخِ گُلِ رَعْنا کجا شُد؟
بُرو بر بام پُرس از پاسْبانان
که آن سُلطانِ بی‌هَمتا کجا شُد؟
چو دیوانه هَمی‌گردم به صَحرا
که آن آهو در این صَحرا کجا شُد؟
دو چَشمِ من چو جیحون شُد زِ گریه
که آن گوهر دَرین دریا کجا شُد؟
زِ ماه و زُهره می‌پُرسَم همه شب
که آن مَهْ رو بَرین بالا کجا شُد؟
چو آنِ ماست چون با دیگران است؟
چو این جا نیست او آن جا کجا شُد؟
دل و جانش چو با اللّهْ پیوست
اگر زین آب و گِل شُد لا کجا شُد؟
بگو روشن که شَمسُ الدّینِ تبریز
چو گفت اَلشَّمْسُ لا تَخْفی کجا شُد؟

به صورتْ یارِ من چون خشمگین شُد
دِلَم گفت اَهْ مَگَر با من به کین شُد؟
به صد وادی فرو رفتم به سودا
که چه چاره که چاره گَر چُنین شُد؟
به سویِ آسْمان رفتم چو دیوان
ازین دَردْ آسْمانِ من زمین شُد
مرا گفتند راهِ راست بَرگیر
چه رَهْ گیرم که یارِ راستین شُد
مرا همراه و هم راه است یارم
که رویِ او مرا ایمان و دین شُد
به زیرِ گُلْبُنَش هر کَس که بِنْشَست
سَعادت با نِشَستَش هم نشین شُد
دَرین گُفتارم آن مَعنی طَلَب کُن
نَفَس‌هایِ خوشَم او را کَمین شُد
اَزیرا اسم‌ها عینِ مُسَمّاست
زِ عینِ اسمْ آدمْ عین بین شُد
اگر خواهی که عینِ جمع باشی
همین شُد چاره و دَرمانْ همین شُد
مَخوان این گنج نامه دیگر ای جان
که این گنج از پِیِ حِکْمَت دَفین شُد
به کَهگِل چون بِپوشَم آفتابی؟
جهانی کِی درونِ آستین شُد؟
اگر تو زین مَلولی وای بر تو
که تو پیرار مُردی این یَقین شُد
زِرِه بر آب می‌دان این سُخَن را
همان آب است اِلّا شکلِ چین شُد
زِ خود مَحْجوبِشان کردم به گفتن
به پیشِ حاسِدانْ واجب چُنین شُد
خَمُش باشم لب از گفتن بِبَندم
که مُشتی بِئْس با پیری قَرین شُد

چو دیوَم عاشقِ آن یک پَری شُد
زِ دیویْ خویشتن یک سَر بَری شُد
چو ناگاهان بِدیدش هَمچو بَرقی
بُرون پَرّید عقلش زان سَری شُد
در انگشتِ پَری مُهرِ سُلَیمان
چو دید آن جان و دلْ در چاکری شُد
چو سِرِّ چاکریِّ عشق دریافت
فَرازِ هفت چَرخِ مِهْتری شُد
چو لب تَر کرد او از جامِ عشقش
بدان خشکیْ لَبِ او از تَری شُد
چو شُد او مُشتریِّ عشقِ جِنّی
کَمینه بَندگانَش مُشتری شُد
چو گاوی بود بی‌جان و زبانْ دیو
بِدادَش جان و عشقش سامِری شُد
همه جور و جَفا و مِحْنَتِ عشق
بَرو شیرینْ چو مِهْرِ مادری شُد
مَگَر دَردِ فراق و جورِ هِجْران
که تابِ آن نَبودَش زان بَری شُد
زِ دستِ هَجْرِ او تا پیشِ مَخْدوم
که شَمسُ الدّینْست بَهرِ داوری شُد
چو دیو آمد به پیشَش خاکْ بوسید
از آنَش با ملایک هَمپَری شُد
از آن مَستی به تبریز است گَردان
که از جانَش هَوایِ کافَری شُد

نِگارا مُردگان از جان چه دانند؟
کَلاغانْ قَدْرِ تابستان چه دانند؟
بَرِ بیگانگان تا چند باشی؟
بیا جان قَدْرِ تو ایشان چه دانند؟
بِپوشان قَدِّ خوبَت را ازیشان
که کورانْ سَروْ در بُسْتان چه دانند؟
خُرامان جانِبِ میدانِ خویش آ
مَباش آن جا خَرانْ میدان چه دانند؟
بِزَن چوگانِ خود را بر دَرِ ما
که خامانْ لُطْفِ آن چوگان چه دانند؟
بِهِل ویرانه بر جُغْدانِ مُنکِر
که جُغْدانْ شهرِ آبادان چه دانند؟
چه دانند مُلْکِ دل را تَن پَرَستان؟
گدایانْ طَبْعِ سُلطانان چه دانند؟
یکی مُشتی ازین بی‌دست و بی‌پا
حَدیثِ رُستمِ دَستان چه دانند؟

کسی که غیرِ این سوداش نَبْوَد
زِ ذوقِ ماشْ یادِ ماش نَبْوَد
مِثالِ گویْ در میدانِ حیرت
دَوان باشد اگرچه پاش نَبْوَد
وجودی که نَرَست از سایهٔ خوش
پَناهِ سایهٔ عَنْقاش نَبْوَد
نِمایَد آیِنِه سیمایِ هر کَس
اَزیرا صورت و سیماش نَبْوَد
به روزی صد هزاران عیب و خوبی
بگوید آیِنِه غوغاش نَبْوَد
ندارد آیِنِه با زشتْ بُغْضی
هوایِ چهرهٔ زیباش نَبْوَد
دَهانی زین شِکَر مَجْروح گردد
که دندان‌هایِ شِکَّرخاش نَبْوَد
به پَرهایِ عَجَب دل بَرپَریدی
وَلیک از دامِ او پَرواش نَبْوَد
بُرو چون مَهْ پِیِ خورشید می‌کاه
که بی‌کاهِشْ جَمال اَفْزاش نَبْوَد

یکی لحظه ازو دوری نباید
کَزان دوری خَرابی‌ها فَزایَد
تو می‌گویی که باز آیم چه باشد؟
تو باز آیی اگر دل دَر گُشایَد
بَسی این کار را آسان گرفتند
بَسی دشوارها آسان نِمایَد
چرا آسان نِمایَد کارِ دشوار؟
که تَقدیر از کَمینْ عَقْلَت رُبایَد
به هر حالی که باشی پیشِ او باش
که از نزدیکْ بودن مِهْر زایَد
اگر تو پاک و ناپاکی بِمَگْریز
که پاکی‌ها زِ نزدیکی فَزایَد
چُنان که تَن بِسایَد بر تَنِ یار
بِدیدن جانِ او بر جانْ بِسایَد
چو پا واپَس کَشَد یک روز از دوست
خَطَر باشد که عُمری دست خایَد
جُدایی را چرا می‌آزْمایی؟
کَسی مَر زَهر را چون آزْماید؟
گیاهی باش سَبز از آبِ شوقَش
مَیَندیش از خَری کو ژاژ خایَد
سَرَک بر آسْتان نِهْ همچو مِسْمار
که گَردون این چُنین سَر را نَسایَد

زِ خاکِ من اگر گَندُم بَرآیَد
از آن گَر نان پَزی مَستی فَزایَد
خَمیر و نانْبا دیوانه گردد
تَنورَش بیتِ مَستانه سُرایَد
اگر بر گورِ من آیی زیارت
تو را خَرپُشته‌اَم رَقْصان نِمایَد
مَیا بی‌دَفْ به گورِ من برادر
که در بَزمِ خدا غمگین نَشایَد
زَنَخْ بَربَسته و در گورْ خُفته
دَهانْ اَفیْون و نُقْلِ یار خایَد
بِدَرّی زان کَفَن بر سینه بَندی
خَراباتی زِ جانَت دَر گُشایَد
زِ هر سو بانگِ جنگ و چَنگِ مَستان
زِ هر کاری به لابُد کار زایَد
مرا حَق از میِ عشق آفریده‌ست
همان عشقَم اگر مَرگَم بِسایَد
مَنَم مَستیّ و اَصْلِ من میِ عشق
بگو از میْ به جُز مَستی چه آید؟
به بُرجِ روحِ شَمسُ الدّینِ تبریز
بِپَرَّد روحِ من یک دَم نَپایَد

زِ رویَت دستهٔ گُل می‌توان کرد
زِ زُلْفَت شاخِ سُنبُل می‌توان کرد
زِ قَدِّ پُر خَمِ من در رَهِ عشق
بر آبِ چَشمِ من پُل می‌توان کرد
زِ اشکِ خونِ همچون اَطْلَسِ من
بُراقِ عشق را جُل می‌توان کرد
زِ هر حَلْقه از آن زُلْفینِ پُر بَند
پِیِ گَردنکَشانْ غُل می‌توان کرد
تو دریایی و من یک قَطْره ای جان
وَلیکِن جُزو را کُل می‌توان کرد
دِلَم صد پاره شُد هر پارهْ نالان
که از هر پارهْ بُلبُل می‌توان کرد
تو قافِ قَنْدی و من لامِ لَب تَلْخ
زِ قاف و لامِ ما قُل می‌توان کرد
مرا هَمْشیره است اندیشهٔ تو
ازین شیرهْ بَسی مُل می‌توان کرد
رَهی دور است و جانِ من پیاده
ولی دل را چو دُلْدُل می‌توان کرد
خَمُش کُن زان که بی‌گفتِ زبانی
جهانْ پُر بانگ و غُلْغُل می‌توان کرد

اگر باده خوری باری زِ دستِ دِلْبَرِ ما خور
زِ دستِ یارِ آتش رویِ عالَم سوزِ زیبا خور
نمی‌شایَد که چون بَرقی به هر دَم خَرمَنی سوزی
مِثالِ کِشتِ کوهستان همه شَربَت زِ بالا خور
اگر خواهی که چون مَجنون حِجابِ عقل بَردَرّی
زِ دستِ عشقِ پابَرجا شراب آن جا زِ بی‌جا خور
اگر دِلْتَنگ و بَدرَنگی به زیرِ گُلْبُنَش بِنْشین
وَگَر مَخْمور و مَغْموری ازین بُگْزیده صَهْبا خور
گُریزان است این ساقی ازین مَستانِ ناموسی
اگر اوباش و قَلّاشی مَخور پنهان و پیدا خور
حَریفانْ گَر هَمی‌خواهی چو بَسطامیّ و چون کَرْخی
مَخور باده دَرین گُلْخَن بر آن سَقْفِ مُعَلّا خور
بُرو گَر کارَکی داری به کارِ خویشتن بِنْشین
چو بر یوسُف نه‌یی مَجنون غَمِ نانِ زُلَیخا خور
کسی دُکّان کُند ویران که بَطّالِ جهان باشد
چو نَربوده‌ست سیلابَت تو آب از مَشکِ سَقّا خور
به گِردِ دیگِ این دنیا چو کَفْلیز اَرْ هَمی‌گَردی
بُرون رو ای سِیَه کاسه مَخور حَمْرا و حَلْوا خور
دَرین بازار ای مَجنون چو مَنْبَل گَرد تَنْ پُرخون
چو در شاهِد طَمَع کردی بُرو شمشیرِ لالا خور
اگر مُشتاقِ اِشْراقاتِ شَمسُ الدّینِ تبریزی
شرابِ صبر و تَقویٰ را تو بی‌اِکْراه و صَفْرا خور

مرا هَمچون پدر بِنْگَر نه هَمچون شوهرِ مادر
پدر را نیکْ واقِف دان ازان کَژْبازیِ مُضْمَر
تو گَردی راست اولی‌تر از آن که کَژْ نَهی او را
وَگر تو کَژْ نَهی او را به اِسْتیزَت کُند کَژْتَر
زِ بابا بِشْنو و بَرجِه که سُلطانیْت می‌خوانَد
که خاکِ اوست کیْخُسرو بِمیرد پیشِ او سَنْجَر
چو اِنَّ اللّهَ یَدْعُو را شنیدی کَژْ مَکُن رو را
زِهی راعی زِهی داعی زِهی راه و زِهی رَهْبَر
پَراکنده شُدی ای جان به هر دَرد و به هر دَرمان
زِ عشقَش جویْ جَمعیّت در آن جامِعْ بِنِه مِنْبَر
چو کَرّ و فَرِّ او دیدی تویی کَرّار و شیرِ حَقّ
چو بال و پَرِّ او دیدی تویی طَیّارْ چون جَعفر

مرا آن اَصلِ بیداری دِگَرباره به خوابْ اَنْدَر
بِداد اَفْیونِ شور و شَر بِبُرد از سَر بِبُرد از سَر
به صد حیله کُنم غافِل ازو خود را کُنم جاهِل
بِیایَد آن مَهِ کامل به دستِ او چُنین ساغَر
مرا گوید نمی‌گویی که تا چند از گدارویی؟
چو هر عوریّ و اِدْباری گدایی می‌کُنی هر دَر
بدین زاریّ و خِفْریقی غُلامِ دَلْق و اِبْریقی
اگر حَقّیّ و تَحقیقی چرایی این جَوال اَنْدَر؟
ازین‌ها کَزْ تو می‌زایَد شَهان را نَنْگ می‌آید
مَلَک بودی چرا باید که باشی دیو را تَسْخَر؟
کِه دانَد گفتْ گفتِ او؟ که عالَم نیست جُفتِ او
زِ پیدا و نَهُفتِ او جهانْ کور است و هَستی کَر
مرا گَر آن زبان بودی که رازِ یار بُگْشودی
هر آن جانی که بِشْنودی بُرون جَستی ازین مَعْبَر
از آن دِلْدارِ دریادل مرا حالی‌ست بَسْ مُشکل
که ویران می‌شود سینه از آن جولان و کَرّ و فَرّ
اگر با مومنان گویم همه کافَر شوند آن دَم
وَگَر با کافَران گویم نَمانَد در جهانْ کافَر
چو دوش آمد خیالِ او به خواب اَندَر تَفَضُّل جو
مرا پُرسید چونی تو؟ بِگُفتم بی‌تو بَسْ مُضْطَر
اگر صد جان بُوَد ما را شود خون از غَمَت یارا
دِلَت سنگ است یا خارا و یا کوهی‌ست از مَرمَر

به حُسنِ تو نباشد یارِ دیگر
دَرآ ای ماهِ خوبان بارِ دیگر
مرا غیرِ تَماشایِ جَمالَت
مَبادا در دو عالَم کارِ دیگر
بِدُزدیدی زِ حُسنِ تو یکی چیز
اگر بودی چو تو عَیّارِ دیگر
چو خورشیدِ جَمالَت رویْ بِنْمود
زِ هر ذَرّه شِنو اِقْرارِ دیگر
زِهی دریا که آگَنْدی زِ گوهر
که هر قَطره نِمود اَنْبارِ دیگر
به یک خانه دو بیمارند و عاشق
مَنَم بیمار و دلْ بیمارِ دیگر
خدایا هر دو را تیمار کردی
وَلیکِن مانْد آن تیمارِ دیگر
چه دانَد جانِ مُنْکِر این سُخن را؟
که او را نیست آن دیدارِ دیگر

به گِردِ فِتْنه می‌گردی دِگَربار
لَبِ بام است و مَستی هوش می‌دار
کجا گَردم دِگَر؟ کو جایِ دیگر؟
که ما فِی الدّارِ غَیْرُ اللّهِ دَیَّار
نگردد نَقْش جُز بر کِلْکِ نَقّاش
به گِردِ نُقطه گردد پایِ پَرگار
چو تو باشی دل و جانْ کم نیاید
چو سَر باشد بیاید نیز دَسْتار
گرفتارست دلْ در قَبضه حَق
گرفته صَعْوه را بازی به مِنْقار
زِ مِنْقارَش فَلَکْ سوراخْ سوراخ
زِ چَنگالَش گِرانْ جانانْ سَبُکبار
رها کن این سخن‌ها را ندا کن
به مخموران که آمد شاه خمار
غم و اندیشه را گردن بریدند
که آمد دور وصل و لطف و ایثار
هلا ای ساربان اشتر بخوابان
از این خوشتر کجا باشد علف زار
چو مهمانان بدین دولت رسیدند
بیا ای خازن و بگشای انبار
شب مشتاق را روزی نیاید
چنین پنداشتی دیگر مپندار
خمش کن تا خموش ما بگوید
ویست اصل سخن سلطان گفتار
به گِردِ فِتْنه می‌گردی دِگَربار
لَبِ بام است و مَستی هوش می‌دار

جَفا از سَر گرفتی یاد می‌دار
نکردی آنچه گفتی یاد می‌دار
نگُفتی تا قیامَت با تو جُفتَم؟
کُنون با جورْ جُفتی یاد می‌دار
مرا بیدار در شب‌هایِ تاریک
رَها کردیّ و خُفتی یاد می‌دار
به گوشِ خَصْم می‌گفتی سُخَن‌ها
مرا دیدی نَهُفتی یاد می‌دار
نگفتی خار باشم پیشِ دشمن؟
چو گُل با او شِکُفتی یاد می‌دار
گرفتم دامَنَت از من کَشیدی
چُنین کَردیّ و رفتی یاد می‌دار
هَمی‌گویم عِتابی من به نَرمی
تو می‌گویی بِزَفتی یاد می‌دار
فُتادی بارها دستَت گرفتم
دِگَرباره بِیُفتی یاد می‌دار

مرا یارا چُنین بی‌یار مَگْذار
زِ من مَگْذر مرا مَگْذار مَگْذار
به زِنهارَت دَرآمَد جانِ چاکر
مرا در هَجْرِ بی‌زِنهار مَگْذار
طَبیبی بلکه تو عیسیِّ وَقتی
مَرو ما را چُنین بیمار مَگْذار
مرا گفتی که ما را یارِ غاری
چُنین تنها مرا در غار مَگْذار
تو را اندک نِمایَد هَجْرِ یک شب
زِ من پُرس اندک و بسیار مَگْذار
مَیَنداز آتشِ اندک به سینه
که نَبْوَد آتش اندک خوار مَگْذار
دَمَم بُگْسَست لیکِن بارِ دیگر
زِ من بِشْنو مرا این بار مَگْذار