در میانِ عاشقان، عاقل مَبا
خاصه در عشقِ چُنین شیرین لِقا
دور بادا عاقلان از عاشقان
دور بادا بویِ گُلْخَن از صَبا
گَر دَرآیَد عاقلی گو راه نیست
وَرْ درآید عاشقی صَد مَرحَبا
عقل تا تَدبیر و اندیشه کُند
رَفته باشد عشق تا هفتم سَما
عقل تا جویَد شُتر از بَهرِ حَج
رَفته باشد عشق بر کوهِ صَفا
عشق آمد این دَهانَم را گرفت
که گُذر از شعر و بر شِعْرا بَرآ

هر آن کِه از سَبَبِ وحشتِ غَمی تنهاست
بدان که خَصْمِ دل است و مُراقبِ تَن‌هاست
به چَنگ و تَنْتَنِ این تَنْ نَهاده‌یی گوشی
تَنِ تو تودهٔ خاک است و دَمْدَمه شْ چو هواست
هوایِ نَفْسِ تو هَمچون هوایِ گَرداَنْگیز
عَدوِّ دیده و بینایی است و خَصْمِ ضیاست
تویی مَگَر مگسِ این مَطاعِمِ عَسَلین
که زِامْقَلوهْ تو را دَرد و زِانْقَلوهْ عَناست
در آن زمان که دَرین دوغ می‌فُتی چو مگس
عَجَب که توبه و عقل و رَویَّتِ تو کجاست؟
به عَهد و توبه چرا چون فَتیله می‌پیچی؟
که عَهْدِ تو چو چراغی رَهینِ هر نَکْباست
بگو به یوسُف یعقوبِ هَجْر را دَریاب
که بی‌زِ پیرهن نُصرتِ تو حَبْسِ عَماست
چو گوشت پاره ضَریری‌ست مانده بر جایی
چو مُرده‌یی‌ست ضَریر و عَقیلهٔ اِحْیاست
به جایِ دارو او خاک می‌زَنَد در چَشم
بِدان گُمان که مَگَر سُرمه است و خاک و دَواست
چو لا تُعافِ مِنَ الْکافِرینَ دَیّاراً
دُعایِ نوحِ نَبیّ است و او مُجابْ دُعاست
همیشه کَشتیِ اَحْمَق غَریقِ طوفان است
که زشتْ صَنْعَت و مَبْغوض گوهر و رُسواست
اگر چه بَحْرِ کَرَم موج می‌زَنَد هر سو
به حُکمِ عدل خَبیثاتْ مَر خَبیثین راست
قَفا هَمی‌خور و اَنْدَرمَکَش کَلا گَردن
چُنان گِلو که تو داری سِزایِ صَفْع و قَفاست
گِلو گُشاده چو فَرْجِ فَراخِ ماده خَران
که کیرِ خَر نَرَهَد زو چو پیشِ او بَرخاست
بِخور تو ای سگِ گَرگینْ شِکَنْبه و سَرگین
شِکَمْبه و دَهَنِ سگ بلی سِزا به سِزاست
بیا بِخور خَرِ مُرده سگِ شکار نِه‌یی
زِ پوز وَزْ شِکَم و طَلْعَتِ تو خود پیداست
سگِ مَحلّه و بازار صید کِی گیرد؟
مَقامِ صید سَرِ کوه و بیشه و صَحراست
رَها کُن این همه را نامِ یار و دِلْبَر گو
که زشت‌ها که بِدو دَررَسد همه زیباست
که کیمیاست پناهِ وِیْ و تَعَلُّقِ او
مُصَرِّفِ همه ذَرّاتِ اَسْفَل و اَعْلاست
نَهان کُند دو جهان را درونِ یک ذَرّه
که از تَصرّفِ او عقلْ گول و نابیناست
بِدان که زیرکیِ عقل جُمله دِهلیزی‌ست
اگر به عِلْمِ فَلاطون بُوَد بُرونِ سَراست
جُنونِ عشق بِهْ از صد هزار گَردونْ عقل
که عقلْ دَعویِ سَر کرد و عشقْ بی‌سَر و پاست
هر آن کِه سَر بُوَدَش بیمِ سَر هَمَش باشد
حَریفِ بیم نباشد هر آن کِه شیرِ وَغاست
رَوَد درونهٔ سَمُّ الْخیاطِ رشتهٔ عشق
که سَر ندارد و بی‌سَر مُجَرَّد و یکتاست
قَلاوُزی کُنَدَش سوزن و رَوان کُنَدَش
که تا وصال بِبَخشَد به پاره‌ها که جُداست
حَدیثِ سوزن و رشته بِهِل که باریک است
حَدیثِ موسیِ جان کُن که با یَد بَیضاست
حَدیث قِصّهٔ آن بَحْرِ خوشدلی‌ها گو
که قطره قطرهٔ او مایهٔ دو صد دریاست
چو کاسه بر سَرِ بَحْریّ و بی‌خَبَر از بَحْر
بِبین زِ موجْ تو را هر نَفَس چه گردش‌هاست

شُدم زِ عشق به جایی که عشقْ نیز نَدانَد
رَسید کارْ به جایی که عقلْ خیره بِمانَد
هزار ظُلْم رَسیده زِ عقلْ گشت رَهیده
چو عقل بَسته شُد این جا بگو کی‌اَش بِرَهانَد؟
دِلا مَگَر که تو مَستی که دلْ به عقل بِبَستی
که او نِشَست نَیابَد تو را کجا بِنِشانَد؟
مَتاعِ عقلْ نشان است و عشقْ روحْ فَشان است
که عشقْ وَقتِ نِظاره نِثارِ جانْ بِفَشانَد
هزار جان و دل و عقل گَر به هم تو بِبَندی
چو عشق با تو نباشد به روزَنَش نَرسانَد
به رویِ بُت نَرَسی تو مَگَر به دامِ دو زُلْفَش
وَلیکْ کوشش می‌کُن که کوشِشَت بِپَزانَد
چو بازْ چَشمِ تو را بَست دستِ اوست گُشایش
ولی به هر سَرِ کویی تو را چو کَبْک دَوانَد
هر آن کِه بالش دارد زِ آستانِ عِنایَت
غُلامِ خُفتنِ اویَم که هیچ خُفته نَمانَد
میانه گیرد آهو میانه دلِ شیری
هزار آهویِ دیگر زِ شیرْ او بِرَهانَد
چو در دَرونه صَیّاد مُرغ یافت قَبولی
هزار مُرغِ گرفته زِ دامِ او بِپَرانَد
هران دلی که به تبریز و شَمسِ دین شُده باشد
چو شاهِ ماهْ به میدانِ چَرخْ اسب دَوانَد

فَراغَتی دَهَدَم عشقِ تو زِ خویشاوند
از آن که عشقِ تو بُنیادِ عافیَت بَرکَند
از آن که عشقْ نخواهد به جُز خَرابیِ کار
از آن که عشقْ نگیرد زِ هیچ آفَتْ پَند
چه جایِ مال و چه نامِ نِکو و حُرمَت و بَوْش؟
چه خان و مان و سَلامَت چه اَهْل و یا فرزند؟
که جانِ عاشقْ چون تیغِ عشقْ بِرْبایَد؟
هزار جانِ مُقَدَّس به شُکرِ آن بِنَهَند
هوایِ عشقِ تو وانگاه خوفِ ویرانی؟
تو کیسه بسته و آنگاه عشقِ آن لَبِ قَند؟
سَرَک فروکَش و کُنجِ سَلامَتی بِنِشین
زِ دستِ کوتَه نایَد هوایِ سَروِ بُلند
بُرو زِ عشقْ نَبُردی تو بویْ در همه عُمر
نه عشق داری عقلی‌ست این به خود خُرسَند
چه صَبر کردن و دامَنْ زِ فِتْنه بِرْبودن
نشسته تا که چه آیَد زِ چَرخْ روزی چَند؟
دَرآمَد آتشِ عشق و بِسوخت هر چه جُز اوست
چو جُمله سوخته شُد شاد شین و خوش می‌خَند
وَ خاصه عشقِ کسی کَزْ اَلَست تا به کُنون
نبوده است چُنو خود به حُرمَتِ پیوند
اگر تو گویی دیدم وِرا برایِ خدا
گُشایْ دیده دیگر وَاین دو را بَربَند
کَزین نَظَر دو هزارانْ هزار چون من و تو
به هر دو عالَم دایمْ هَلاک و کور شُدند
اگر به دیده من غیرِ آن جَمال آید
بِکَنده باد مرا هر دو دیده‌ها به کُلَند
بَصیرتِ همه مَردانِ مَرد عاجز شُد
کجا رَسَد به جَمال و جلالِ شاهِ لَوَند؟
دَریغْ پَرده هستی خدایْ بَرکَندی
چُنان که آن دَرِ خیبر عَلیِّ حِیدَر کَند
که تا بِدیدی دیده که پنجْ نوبَتِ او
هزار ساله از آن سو که گفته شُد بِزَنَند

مَستیِ امروزِ من نیست چو مَستیِّ دوش
می نکُنی باوَرَم؟ کاسه بگیر و بِنوش
غَرق شُدم در شراب عقلِ مرا بُرد آب
گفت خِرَد اَلْوَداع بازنیایم به هوش
عقل و خِرَد در جُنونْ رفت زِ دنیا بُرون
چون که زِ سَر رفت دیگ چون که زِ حَد رفت جوش
این دلِ مَجنونِ مَست بَند بِدَرّید و جَست
با سَرِمَستان مَپیچ هیچ مگو رو خَموش
صُبح دَم از نردبان گفت مرا پاسْبان
کَزْ سویِ هفتم فَلَکْ دوش شنیدم خُروش
گفت زُحَلْ زُهره را زَخْمهٔ آهسته زَن
وِیْ اَسَد آن ثَوْر را شاخ بگیر و بِدوش
خون شُده بین از نِهیب شیر به پِسْتانِ ثَوْر
شیرِ فَلَک را نِگَر گشته زِ هیبَت چو موش
گَرم کُن ای شیر تَک چند گُریزی چو سگ؟
جِلْوه کُن ای ماه رو چند کُنی رویْ پوش
چَشمْ گُشا شش جِهَت شَعْشَعهٔ نور بین
گوش گُشا سویِ چَرخ ای شُده چَشمِ تو گوش
بِشْنو از جانْ سَلام تا بِرَهی از کَلام
بِنْگَر در نَقْش گَر تا بِرَهی از نُقوش
گُفتَمَش ای خواجه رو هر چه شود گو بِشو
صافَم و آزادْ نو بَند‌هٔ دُردی فُروش
تَرس و امیدِ تو را هست حَواله به عقل
دانه و دامِ تو را هست شکاری وُحوش
دُردیِ دَردَش مرا چون به حِمایَت گرفت
با من ازین‌ها مَگو کارِ تو است آن بِکوش

شِنو زِ سینه تَرَنگا تَرَنگِ آوازش
دلِ خَراب طَپیدن گرفت از آغازش
به بَر گرفت رَباب و زِ سَر نَهاد کُلَه
زِ دست رفت دلِ من چو دید سَر بازَش
دل از بِریشَمِ او چون کَلا به گَردان است
کَلابه ظاهر و پنهانْ زِ چَشم قَزّازَش
دو سه بِریشَم ازین اَرْغنون فُروتَر گیر
که تُند می‌رَسَد آوازِ عقل پَردازش
بِدان که تَنْ چو غُبار است و جانْ دَرو چون باد
وَلیک فِعْلِ غُبارِ تَن است غَمّازَش
غُبارْ جان بُوَد و می‌رَسَد دِگَر جانی
که ذَرّه ذَرّه به رَقص آمده‌‌ست از آوازش
جهانْ تَنور و دَرو نان‌هایِ رنگارنگ
تَنور و نان چه کُند آن کِه دید خَبّازش؟
زِ سینه نیست سَماعِ دل و زِ بیرون نیست
فِداتْ جانَم هر جا که هست بِنْوازَش
شبی به طَنْز بِگُفتم دِلا به مَهْ بِنِگَر
که هست مَهْ را چیزی زِ لُطفِ پَروازش
چو آفتاب نَهان شُد به جایِ او بِنَهَند
چراغَکی که بُوَد شب شَراراَنْدازش
به هر دو دستْ دل از ماهْ چَشمِ خود بِگْرفت
که دلْ زِ غَیرتِ شَهْ واقِف است و از نازش

گَر تو خواهی که تو را بی­‌کَس و تنها نکُنم
وامِقَت باشم هر لحظه و عَذْرا نکُنم
این تَعَلُّق به تو دارد سَرِرِشته مَگُذار
کَژْ مَباز ای کَژِ کَژْباز مَکُنْ تا نکُنم
گفته‌­یی جان دَهَمَت نانِ جوین می‌نَدَهی
بی‌­خَبَر دانی‌­اَم اَرْ هیچ مُکافا نکُنم
گوشِ تو تا بِنَمالَم نگُشایَد چَشمَت
دَهَمَت بیم مُباراتِ تو امّا نکُنم
مُتَفَرِّق شود اَجْزایِ تو هنگامِ اجَل
تو گمان برده که جمعیّتِ اجزا نکُنم
مُنشِئِ روز و شَبَم نیست شود هست کُنم
پس چرا روزِ تو را عاقِبَت اِنْشا نکُنم؟
هر دَمی حَشْرِ نُوَسْتَت زِ تَرَح تا به فَرَح
پس چرا صَبرِ تو را شُکرِ شِکَرخا نکُنم؟
هر کسی عاشقِ کاری زِ تَقاضایِ من است
پس چه شُد کارِ جَزا را که تَقاضا نکُنم؟
تا زِ زِهدانِ جهانْ هَمچو جَنینَت نَبُرَم
در جهانِ خِرَد و عقلْ تو را جا نکُنم
گُلْشَنِ عقل و خِرَد پُرگُل و ریحانِ طَری‌ست
چَشمْ بَستی به ستیزه که تماشا نکُنم
طَبْلِ بازِ شَهَم ای باز بَرین بانگ بیا
پیش از آن که بِرَوَم نَظْمِ غَزَل­‌ها نکُنم

هست عاقل هر زمانی در غَمِ پیدا شدن
هست عاشقْ هر زمانی‌ بی‌خود و شَیدا شدن
عاقلانْ از غَرقه گشتن، بَرگُریز و بَرحَذَر
عاشقان را کار و پیشه، غَرقهٔ دریا شدن
عاقلان را راحَت از راحَت رَسانیدن بُوَد
عاشقان را نَنگ باشد بَندِ راحت‌ها شدن
عاشقْ اَنْدَر حَلْقه باشد از همه تَن‌ها، چُنانْک
زَیْت را و آب را در یک مَحَل تنها شدن
وان کِه باشد در نَصیحت دادنِ عُشّاقِ عشق
نیست او را حاصِلی، جُز سُخرهٔ سودا شدن
عشقْ بویِ مُشک دارد، زان سَبَب رُسوا بُوَد
مُشک را کِی چاره باشد از چُنین رسوا شدن؟
عشق باشد چون درخت و عاشقانْ سایه‌‌یْ درخت
سایه گَرچه دور اُفْتَد، بایَدَش آن جا شدن
بر مَقامِ عقلْ باید پیر گشتنْ طِفْل را
در مَقامِ عشقْ بینی پیر را بُرنا شدن
شَمسِ تبریزی به عشقَت هر کِه او پَستی گُزید
هَمچو عشقِ تو بُوَد در رِفْعَت و بالا شدن

ای زِرویَت تافته در هر زمانی نورِ نو
وِیْ زِنورَت نَقْش بَسته هر زمانی حورِ نو
کَژْ نِشین و راست بِشْنو، عقل مانَد یا خِرَد
ساقی‌یی چون تو و هر دَم بادهٔ منصورِ نو؟
کِه تواند شیشه‌‌یی را زآتشی بَرداشتن؟
یا میِ کُهنه کِه داند ساختن زَانْگورِ نو؟
می‌چَشان و می‌کَشانْ روشنْ دلان را جوقْ جوق
تازه می‌کُن این جهانِ کُهنه را از شورِ نو
عشقِ عشرَت پیشه‌یی، که دولَتَت پاینده باد
روزْ روزت عیدِ تازه، هر شَبان گَهْ سورِ نو

شادْ آن صُبحی که جان را چاره آموزی کُنی
چاره او یابد که تُشْ بیچارگی روزی کُنی
عشقْ جامه می‌دَرانَد، عقلْ بَخیه می‌زَنَد
هر دو را زَهره بِدَرَّد، چون تو دلْ دوزی کُنی
خوش بِسوزَم هَمچو عود و نیست گَردم هَمچو دود
خوش‌‌تَر از سوزش چه باشد، چون تو دِلْسوزی کُنی؟
گَهْ لباسِ قَهْر دَرپوشیّ و راهِ دلْ زَنی
گَهْ بِگَردانی لباس، آیی قَلاوزی کُنی
خوش بِچَر ای گاوِ عَنْبَربَخشِ نَفْسِ مُطمئن
در چُنین ساحِل حَلال است اَرْ تو خوشْ پوزی کُنی
طوطی‌‌‌‌یی، که طَمْعِ اسب و مَرکَبِ تازی کُنی
ماهی‌‌‌‌یی، که مَیْلِ شَعْر و جامهٔ توزی کُنی
شیرِ مَستیّ و شکارت آهوانِ شیرمَست
با پَنیرِ گَندهٔ فانی کجا یوزی کُنی؟
چند گویم قبله؟ کِامْشب هر یکی را قبله‌یی است
قبله‌ها گَردد یکی گَر تو شب اَفْروزی کُنی
گَر زِ لَعْلِ شَمسِ تبریزی بیابی مایه‌‌‌‌یی
کمترین پایه فرازِ چَرخِ پیروزی کُنی

اگر تو هَمرَهِ بُلبُل، زِ بَهرِ گُلْزاری
تو خار را همه گُل بین، چو بَهرِ گُل، زاری
نمی‌شِناسی، باشد که خارْ گُل باشد
اگر چه می‌خَلَدَت، عاقِبَت کُند یاری
دَرونِ خار گُل است و بُرونِ خار گُل است
به احتیاط نِگَر، تا سَرِ کِه می‌خاری
چه احتیاط؟ مرا عقل و احتیاط نَمانْد
تو احتیاط کُن آخِر، که مَردِ هُشیاری
غَلَط، تو هم نَتَوانی نگاه داشت مرا
عَجَب، زِ شمعْ تو پَروانه را نِگَه داری؟
خوش است تَلْخیِ دارو و سیلیِ اُستاد
غَنیمَت است زِ یارِ وَفا، جَفاکاری
به دستِ دِلْبَر اگر عاشقی زَبون باشد
زِ عشق و عقل وِیْ است آن، نه از سَبُک ساری
به غیرِ ناز و جَفا، هر چه می‌کُند معشوق
مَباش ایمِن، کان فِتْنه است و طَرّاری
زَبون و دست خوش و عشوه می‌خوریم ای عشق
اگر دروغ فُروشی، وَ گَر مُحال آری
دروغ و عِشوه و صِدْق و مُحالِ او حال است
وَلیک غیر نَبینَد، به چَشمِ اَغْیاری

گفت پیغامبر که نَفْحَت‌هایِ حَق
اَنْدرین اَیّام می‌آرَد سَبَق
گوش و هُش دارید این اوقات را
دَررُبایید این چُنین نَفْحات را
نَفْحه آمد مَر شما را دید و رفت
هرکِه را می‌خواستْ جان بَخشید و رفت
نَفْحۀ دیگر رَسید آگاه باش
تا ازین هم وانَمانی خواجه‌تاش
جانِ آتش یافت زو آتش کُشی
جانِ مُرده یافت از وِیْ جُنبِشی
جانِ ناری یافت از وِیْ اِنْطِفا
مُرده پوشید از بَقایِ او قَبا
تازگیّ و جُنبِشِ طوبی‌ست این
هَمچو جُنبِش‌هایِ خَلْقان نیست این
گَر دَراُفْتَد در زمین و آسْمان
زَهره‌هاشان آب گردد در زمان
خود زِ بیمِ این دَمِ بی‌مُنْتَها
باز خوان فَأْبَیْنَ اَنْ یَحْمِلْنَها
وَرْنه خود اَشَْفَقْنَ مِنْها چون بُدی؟
گَرنه از بیمَش دلِ کُهْ خون شُدی؟
دوشْ دیگر لَوْن این می‌داد دست
لُقمۀ چندی دَرآمَد رَهْ بِبَست
بَهرِ لُقمه گشته لُقْمانی گِرو
وَقتِ لُقمان است، ای لُقمه بُرو
از هوایِ لُقمه‌یی این خارْخار
از کَفِ لُقْمان هَمی‌جویید خار
در کَفِ او خار و سایَه‌ش نیز نیست
لیکَتان از حِرصْ آن تَمییز نیست
خارْ دان آن را که خُرما دیده‌یی
زان که بَسْ‌نانْ کور و بَسْ نادیده‌یی
جانِ لُقمان که گُلِسْتانِ خداست
پایِ جانَش خَستۀ خاری چراست؟
اُشتُر آمد این وجودِ خارْخوار
مُصطفی‌زادی بَرین اُشتُر سَوار
اُشتُرا تَنگِ گُلی بر پُشتِ توست
کَزْ نَسیمَش در تو صد گُلْزارْ رُست
مَیْلِ تو سویِ مُغیلان است و ریگ
تا چه گُل چینی زِ خارِ مُرده ریگ؟
ای بِگَشته زین طَلَب از کو به کو
چند گویی کین گُلِسْتان کو و کو؟
پیش ازان کین خارِ پا بیرون کُنی
چَشمْ تاریک است، جولان چون کُنی؟
آدمی کو می‌نگُنجَد در جهان
در سَرِ خاری هَمی‌گردد نَهان
مُصْطفی آمد که سازد هَمدَمی
کَلِّمینی یا حُمَیْرا کَلِّمی
ای حُمَیرا آتش اَنْدَر نِه تو نَعْل
تا زِ نَعْلِ تو شود این کوهْ لَعْل
این حُمَیرا لَفْظِ تَأْنیث است و جان
نامْ تَأْنیثَش نَهَند این تازیان
لیک از تَأْنیثْ جان را باک نیست
روح را با مَرد و زن اِشْراک نیست
از مؤنَثْ وَزْ مُذکَّر بَرتَر است
این نی آن جان است، کَزْ خُشک و تَر است
این نه آن جان است کَافْزایَد زِ نان
یا گَهی باشد چُنین، گاهی چُنان
خَوش کُننده‌ست و خَوش و عَیْنِ خَوشی
بی‌خَوشی نَبْوَد خَوشی ای مُرتَشی
چون تو شیرین از شِکَر باشی بُوَد
کان شِکَر گاهی زِ تو غایِب شود
چون شِکَر گَردی زِ تأثیرِ وَفا
پس شِکَر کِی از شِکَر باشد جُدا؟
عاشق از خود چون غذا یابَد رَحیق
عقلْ آنجا گُم شود گُمْ ای رَفیق
عقلِ جُزویْ عشق را مُنْکِر بُوَد
گَرچه بِنْمایَد که صاحِبْ ‌سِر بُوَد
زیرک و داناست، اما نیست نیست
تا فرشته لا نَشُد آهرْمَنی‌ست
او به قول و فِعْلْ یارِ ما بُوَد
چون به حُکْمِ حالْ آیی، لا بُوَد
لا بُوَد، چون او نَشُد از هستْ نیست
چون که طَوْعًا لا نَشُد کَرْهًا بَسی‌ست
جانْ کَمال است و نِدایِ او کَمال
مُصْطَفی گویان اَرِحْنا یا بِلال
ای بِلال اَفْرازْ بانگِ سِلْسِلَت
زان دَمی کَنْدَر دَمیدَم در دِلَت
زان دَمی کآدَم از آن مَدْهوش گشت
هوشِ اَهلِ آسْمانْ بی‌هوش گشت
مُصْطفی بی‌خویش شُد زان خوبْ صَوْت
شُد نمازش از شَبِ تَعْریس فَوْت
سَر از آن خوابِ مُبارک بَرنداشت
تا نمازِ صُبح دَم آمد به چاشْت
در شبِ تَعْریس پیشِ آن عَروس
یافت جانِ پاکِ ایشانْ دَستْبوس
عشق و جانْ هر دو نَهانَند و سَتیر
گَر عَروسَش خوانده‌ام، عیبی مگیر
از مَلولی یارْ خامُش کَردَمی
گَر هَمو مُهْلَت بِدادی یک دَمی
لیک می‌گوید بِگو، هین عَیْب نیست
جُز تَقاضایِ قَضایِ غَیْب نیست
عَیْب باشد کو نَبینَد جُز که عَیْب
عَیْب کِی بینَد رَوانِ پاکِ غَیْب؟
عَیْب شُد نِسْبَت به مَخْلوقِ جَهول
نی به نِسْبَت با خداوندِ قَبول
کُفر هم نِسْبَت به خالِقْ حِکمَت است
چون به ما نِسْبَت کُنی، کُفرْ آفَت است
وَرْ یکی عَیْبی بُوَد با صد حَیات
بر مِثالِ چوب باشد در نَبات
در تَرازو هر دو را یکسان کَشَند
زان که آن هر دو چو جسم و جانْ خَوشَند
پس بزرگان این نگفتند از گِزاف
جسمِ پاکانْ عینِ جان افتاد صاف
گُفتَشان و نَفْسَشان و نَقْشَشان
جُمله جانِ مُطْلَق آمد بی‌نِشان
جانِ دشمن‌دارَشانْ جسم است صِرف
چون زیاد از نَرْد، او اسم است صِرف
آن به خاک اَنْدر شُد و کُلْ خاک شُد
وین نَمَک اَنْدر شُد و کُلْ پاک شُد
آن نمک کَزْ وِیْ مُحَمَّد اَمْلَح است
زان حَدیثِ بانَمَکْ او اَفْصَح است
این نَمَک باقی‌ست از میراثِ او
با تو‌اَنْد آن وارثانِ او، بِجو
پیشِ تو شِسْته، تو را خود پیشْ کو؟
پیشْ هَستَت، جانِ پیش‌اَنْدیش کو؟
گَر تو خود را پیش و پَس داری گُمان
بَستۀ جسمیّ و مَحْرومی زِ جان
زیر و بالا، پیش و پَس، وَصْفِ تَن است
بی‌جِهَت‌ها ذاتِ جانِ روشن است
بَرگُشا از نورِ پاکِ شَهْ نَظَر
تا نَپِنْداری تو چون کوتَه‌نَظَر
که هَمینی در غَم و شادیّ و بَس
ای عَدَم کو مَر عَدَم را پیش و پَس؟
روزِ باران است، می‌رو تا به شب
نه ازین باران، از آن بارانِ رَب

خواجه در کار آمد و تَجْهیز ساخت
مُرغِ عَزمَش سوی دِهْ اِشْتاب تاخت
اَهل و فرزندان سَفَر را ساختند
رَخْت را بر گاوِ عَزْم انداختند
شادمانان و شِتابان سویِ دِه
که بَری خوردیم از دِهْ مُژده دِهْ
مَقصدِ ما را چَراگاهِ خَوش است
یارِ ما آن‌جا کَریم و دِلْکَش است
با هزاران آرزومان خوانْده است
بَهرِ ما غَرْسِ کَرَم بِنشانده است
ما ذخیره‌یْ دَه زمستانِ دراز
از بَرِ او سویِ شهر آریم باز
بلکه باغْ ایثارِ راهِ ما کُنَد
در میانِ جانِ خودْمان جا کُند
عَجِّلُوا اَصحابَنا کَی تَرْبَحوا
عقل می‌گفت از درون لا تَفْرَحوا
مِنْ رِباحِ اللّهِ کُونوا رابِحین
اِنَّ رَبّی لا یُحِبُّ الفَرِحین
اِفْرَحوا هَوْنًا بِما آتاکُمُ
کُلُّ آتٍ مُشْغِلٍ اَلْهاکُمُ
شاد از وِیْ شو، مَشو از غیرِ وِیْ
او بهار است و دِگرها ماهِ دِی
هر چه غیرِ اوست، اِسْتِدراجِ توست
گَرچه تَخت و مُلْکَت است و تاجِ توست
شاد از غَم شو، که غَمْ دامِ لِقاست
اَنْدَرین رَهْ سویِ پَستی اِرْتِقاست
غَمْ یکی گنجی‌ست و رنجِ تو چو کان
لیک کِی دَرگیرد این در کودکان؟
کودکانْ چون نامِ بازی بِشنَوند
جمله با خَرگور هم‌تَک می‌دَوند
ای خَرانِ کور این سو دام‌هاست
در کَمینْ این سویْ خونْ‌آشام‌هاست
تیرها پَرّان، کَمان پنهان زِ غَیْب
بر جوانی می‌رَسَد صد تیرِ شَیْب
گام در صَحرایِ دل باید نَهاد
زان که در صَحرایِ گِل نَبْوَد گُشاد
ایمِن آباد است دل ای دوستان
چَشم‌ها و گُلْسِتان در گُلْسِتان
عُجْ اِلَی الْقَلبِ وَسِرْیا سارِیَه
فیهِ اَشْجارٌ وَ عَینٌ جارِیَه
دِهْ مَرو دِهْ مَرد را اَحمق کُند
عقل را بی‌نور و بی‌رونَق کُند
قولِ پیغامبر شِنو ای مُجْتَبی
گورِ عَقل آمَد وَطَن در روستا
هر کِه در رُسْتا بُوَد روزیّ و شام
تا به ماهی عقلِ او نَبْوَد تمام
تا به ماهی اَحْمَقی با او بُوَد
از حَشیشِ دِهْ جُز این‌ها چِه دْرَوَد؟
وان کِه ماهی باشد اَنْدَر روستا
روزگاری باشدش جَهل و عَمی
دِهْ چه باشد؟ شیخ واصِل ناشُده
دست در تَقْلید و حُجَّت دَرزَده
پیشِ شهرِ عَقلِ کُلّی این حَواس
چون خَرانِ چَشم‌بَسته در خَراس
این رَها کُن، صورتِ افسانه گیر
هِلْ تو دُردانه، تو گندم‌دانه گیر
گَر به دُر رَهْ نیست، هین بُر می‌سِتان
گَر بِدان رَهْ نیستَت، این سو بِران
ظاهِرَش گیر، اَرْچه ظاهر کَژْ پَرَد
عاقِبَت ظاهر سویِ باطِن بَرَد
اَوّلِ هر آدمی خود صورت است
بَعد ازان جان، کو جَمالِ سیرت است
اَوّلِ هر میوه، جُز صورت کی است؟
بَعد ازان لَذّت که مَعنیِّ وِیْ است
اَوّلاً خَرگاه سازَند و خَرَند
تُرک را زان پس به مِهْمان آورند
صورتَت خَرگاه دان، مَعنیْت تُرک
مَعنی‌اَت مَلّاح دان، صورت چو فُلْک
بَهرِ حَق این را رَها کُن یک نَفَس
تا خَرِ خواجه بِجُنبانَد جَرَس

ظاهر است آثار و میوه‌یْ رَحمَتَش
لیکْ کی داند جُز او ماهیَّتَش؟
هیچ ماهیّاتِ اَوْصافِ کَمال
کَس نَدانَد جُز به آثار و مِثال
طِفْلْ ماهیَّت نَدانَد طَمْث را
جُز که گویی هست چون حَلْوا تو را
کِی بُوَد ماهیَّتِ ذوقِ جِماع
مِثْلِ ماهیّاتِ حَلْوا ای مُطاع؟
لیکْ نِسْبَت کرد از رویِ خَوشی
با تو آن عاقلْ چو تو کودک‌وَشی
تا بِدانَد کودک آن را از مِثال
گَر نَدانَد ماهِیَت با عینِ حال
پس اگر گویی بِدانَم دور نیست
وَرْ نَدانَم گفتِ کِذْب و زور نیست
گَر کسی گوید که دانی نوح را
آن رَسولِ حَقّ و نورِ روح را؟
گَر بگویی چون نَدانَم کآن قَمَر
هست از خورشید و مَهْ مَشْهورتَر؟
کودکانِ خُرد در کُتّاب‌ها
وان اِمامانْ جُمله در مِحْراب‌ها
نامِ او خوانند در قرآنْ صَریح
قِصّه‌اَش گویند از ماضی فَصیح
راست‌گو دانیش تو از رویِ وَصْف
گَرچه ماهیَّت نَشُد از نوحْ کَشف
وَرْ بگویی من چه دانَم نوح را؟
هَمچو اویی داند او را ای فَتی
مورِ لَنگَم من چه دانَم فیل را؟
پَشّه‌یی کِی داند اِسْرافیل را؟
این سُخَن هم راست است از رویِ آن
که به ماهیَّت نَدانیش ای فُلان
عَجْز از اِدْراکِ ماهیَّت عَمو
حالَتِ عامه بُوَد مُطْلَق مَگو
زان که ماهیّات و سِرِّ سِرِّ آن
پیشِ چَشمِ کامِلان باشد عِیان
در وجود از سِرِّ حَقّ و ذاتِ او
دورتَر از فَهْم و اِسْتِبْصار کو؟
چون که آن مَخْفی نَمانْد از مَحْرَمان
ذات و وَصْفی چیست کان مانَد نَهان؟
عقلِ بَحْثی گوید این دور است و گَو
بی زِ تَأویلی مُحالی کَم شِنو
قُطْب گوید مَر تو را ای سُسْت‌حال
آنچه فوقِ حالِ توست آید مُحال
واقعاتی که کُنونَت بَر گُشود
نه که اوَّل هم مُحالَت می‌نِمود؟
چون رَهانیدَت زِ دَه زندان کَرَم
تیه را بر خود مَکُن حَبْسِ سِتَم

رو نَهاد آن عاشقِ خونابه‌ریز
دلْ‌َطپان سویِ بُخارا گرم و تیز
ریگِ آمون پیشِ او هَمچون حَریر
آبِ جَیْحون پیشِ او چون آبْگیر
آن بیابانْ پیشِ او چون گُلْسِتان
می‌فُتاد از خنده او چون گُل‌سِتان
در سَمَرقَند است قَند امّا لَبَش
از بُخارا یافت وان شُد مَذهَبَش
ای بُخارا عقلْ‌اَفْزا بوده‌یی
لیکِن ازمن عقل و دین بِرْبوده‌یی
بَدْر می‌جویَم از آنم چون هِلال
صَدْر می‌جویَم دَرین صَفِّ نِعال
چون سَوادِ آن بُخارا را بِدید
در سَوادِ غَمْ بَیاضی شُد پَدید
ساعتی افتاد بی هوش و دراز
عقلِ او پَرّید در بُستانِ راز
بر سَر و رویَش گُلابی می‌زدند
از گُلابِ عشقِ او غافِل بُدَند
او گُلِسْتانی نَهانی دیده بود
غارتِ عشقَش زِ خود بُبْریده بود
تو فَسُرده دَرخورِ این دَم نه‌یی
با شِکَر مَقْرون نه‌یی گَرچه نِی یی
رَخْتِ عَقلَت با تو است و عاقلی
کَزْ جُنودًا لَمْ تَرَوْها غافِلی

اَنْدَر آمد در بُخارا شادمان
پیشِ معشوقِ خود و دارُالْاَمان
هَمچو آن مَستی که پَرَّد بر اَثیر
مَهْ کِنارش گیرد و گوید که گیر
هرکِه دیدَش در بُخارا گفت خیز
پیش از پیدا شُدن مَنْشین گُریز
که تو را می‌جوید آن شَهْ خشمگین
تا کَشَد از جانِ تو دَهْ ساله کین
اَللهْ اَللهْ درمَیا در خونِ خویش
تکیه کَم کُن بر دَم و اَفْسونِ خویش
شِحْنهٔ صَدْرِ جهان بودیّ و راد
مُعْتَمَد بودی مُهَندس اوسْتاد
غَدْو کردی وَزْ جَزا بُگْریختی
رَسْته بودی باز چون آویختی؟
از بَلا بُگْریختی با صد حِیَل
اَبْلَهی آوَرْدَت این جا یا اَجَل؟
ای کِه عَقلَت بر عُطارِدْ دَق کُند
عقل و عاقل را قَضا اَحْمَق کُند
نَحْسْ خرگوشی که باشد شیرجو
زیرکیّ و عقل و چالاکیْت کو؟
هست صد چندین فُسون‌هایِ قَضا
گفت اِذا جاءَ الْقَضا ضاقَ الْفَضا
صد رَهْ و مَخْلَص بُود از چپّ و راست
از قَضا بَسته شود کو اَژدَهاست

مَشورت می‌کرد شخصی با کسی
کزْ تَرَدُّد وا رَهَد وَزْ مَحْبَسی
گفت ای خوش‌نام غَیْرِ من بِجو
ماجَرایِ مَشورت با او بگو
من عَدوَّم مَر تورا با من مَپیچ
نَبْوَد از رایِ عَدو پیروزْ هیچ
رو کسی جو که تورا او هست دوست
دوست بَهرِ دوست لاشَک خیرْجوست
من عَدوَّم چاره نَبْوَد کَزْ مَنی
کَژْ رَوَم با تو نِمایَم دُشمنی
حارِسی از گُرگْ جُستن شَرط نیست
جُستن از غَیْرِ مَحَل ناجُستَنی‌ست
من تو را بی‌هیچ شَکّی دُشمَنَم
من تورا کِی رَهْ نِمایَم؟ رَهْ زَنَم
هر کِه باشد هم نِشینِ دوستان
هست در گُلْخَن میانِ بوستان
هر کِه با دُشمن نِشینَد در زَمَن
هست او در بوستان در گولْخَن
دوست را مازار از ما و مَنَت
تا نَگردد دوستْ خَصْم و دُشمَنَت
خَیْر کُن با خَلْقْ بَهرِ ایزَدَت
یا برایِ راحتِ جانِ خَودَت
تا هَماره دوست بینی در نَظَر
در دِلَت نایَد زِ کین ناخوش صُوَر
چون که کردی دُشمنی پَرهیز کُن
مَشورت با یارِ مِهْرانگیز کُن
گفت می‌دانم ترا ای بوالْحَسَن
که تویی دیرینه دُشمن‌دارِ من
لیکْ مَردِ عاقلیّ و معنوی
عقلِ تو نَگْذارَدَت که کَژْ رَوی
طَبْع خواهد تا کَشَد از خَصْمْ کین
عقل بر نَفْس است بَندِ آهنین
آید و مَنْعَش کُند وادارَدَش
عقلْ چون شِحْنه‌ست در نیک و بَدَش
عقلِ ایمانی چو شِحْنه‌یْ عادل است
پاسْبان و حاکِمِ شهرِ دل است
هَمچو گُربه باشد او بیدارْهوش
دُزد در سوراخ مانَد هَمچو موش
در هر آن جا که بَرآرَد موشْ دَست
نیست گُربه یا که نَقْشِ گُربه است
گربهٔ چه؟ شیر شیراَفْکَن بُوَد
عقلِ ایمانی که اَنْدَر تَن بُوَد
غُرِّهٔ او حاکِم دَرَّندگان
نَعْرهٔ او مانِعِ چَرّندگان
شهر پُر دُزد است و پُر جامه‌کَنی
خواه شِحْنه باش گو و خواه نی

حُکْمْ اَغْلب راست چون غالِب بَدند
تیغ را از دَستِ رَهْ‌زَن بِسْتَدند
گفت پیغامبر که ای ظاهِرِنِگَر
تو مَبین او را جوان و بی‌هُنر
ای بَسا ریشِ سیاه و مَرْد پیر
ای بَسا ریشِ سپید و دلْ چو قیر
عقلِ او را آزْمودَم بارها
کرد پیری آن جوان در کارها
پیر پیرِ عقل باشد ای پسر
نه سپیدی مویْ اَنْدَر ریش و سَر
از بِلیسْ او پیرتَر خود کَی بُوَد؟
چون که عَقلَش نیست او لاشَیْ بُوَد
طِفْل گیرَش چون بُوَد عیسی نَفَس
پاک باشد از غُرور و از هَوَس
آن سپیدی مو دَلیلِ پُختگی‌ست
پیشِ چَشمِ بَسته کِشْ کوتَه ‌تَگی‌ست
آن مُقَلِّد چون نَدانَد جُز دلیل
در عَلامَت جویَد او دایم سَبیل
بَهرِ او گفتیم که تَدبیر را
چون که خواهی کرد بُگْزین پیر را
آن کِه او از پَردهٔ تَقْلید جَست
او به نورِ حَق بِبیند آنچه هست
نورِ پاکَش بی‌دَلیل و بی‌بَیان
پوست بِشْکافَد دَر آیَد در میان
پیشِ ظاهِربین چه قَلْب و چه سَره
او چه داند چیست اَنْدَر قَوْصَره؟
ای بسا زر سیه کرده به دود
تا رَهَد از دَستِ هر دُزدی حَسود
ای بَسا مس زَرْ اَنْدودِ به زَر
تا فُروشَد آن به عقلِ مُخْتَصَر
ما که باطِن‌بینِ جُمله‌یْ کشوریم
دل بِبینیم و به ظاهِر نَنْگَریم
قاضیانی که به ظاهِر می‌تَنَند
حُکْم بر اَشکالِ ظاهِر می‌کُنند
چون شهادت گفت و ایمانی نِمود
حُکْمِ او مؤمن کُنند این قَوْمْ زود
بَسْ مُنافِق کَنْدَرین ظاهِر گُریخت
خونِ صَد مُؤمن به پنهانی بِریخت
جَهْد کُن تا پیرِ عقل و دین شَوی
تا چو عقلِ کُلْ تو باطِن‌بین شَوی
از عَدَم چون عقلِ زیبا رو گُشاد
خِلْعَتَش داد و هزارَش نام داد
کمترین زان نام‌هایِ خوش‌نَفَس
این که نَبْوَد هیچ او مُحتاجِ کَس
گَر به صورت وا نِمایَد عقلْ رو
تیره باشد روزْ پیشِ نورِ او
وَرْ مِثالِ اَحْمَقی پیدا شود
ظُلْمَتِ شبْ پیش او روشن بُوَد
کو زِ شَب مُظْلِم‌تَر و تاری‌تَرست
لیکْ خُفّاش شَقی ظُلْمَت‌خَر است
اندک اندک خوی کُن با نورِ روز
وَرْنه خُفّاشی بِمانی بی‌فُروز
عاشقِ هر جا شِکال و مُشکلی‌ست
دُشمنِ هرجا چراغِ مُقْبلی‌ست
ظُلْمَتِ اِشکال زان جویَد دِلَش
تا که اَفْزون‌تَر نِمایَد حاصِلَش
تا تو را مشغولِ آن مُشکل کُند
وَزْ نَهادِ زشتِ خود غافل کُند

هیچ نَقّاشی نِگارَد زَیْنِ نَقْش
بی‌امیدِ نَفْعْ بَهرِ عَیْنِ نَقْش؟
بلکه بَهرِ میهمانان و کِهان
که به فُرجه وارَهَند از اَنْدُهان
شادیِ بَچْگان و یادِ دوستان
دوستانِ رفته را از نَقْشِ آن
هیچ کوزه‌گَر کُند کوزه شِتاب
بَهرِ عین کوزه نه بر بویِ آب؟
هیچ کاسه گَر کُند کاسه تمام
بَهرِ عینِ کاسه نه بَهرِ طَعام؟
هیچ خَطّاطی نِویسَد خط به فَن
بَهرِ عین خط نه بَهرِ خوانْدن؟
نَقْشِ ظاهِر بَهرِ نَقْشِ غایِب است
وان برایِ غایِبِ دیگر بِبَست
تا سِوُم چارُم دَهَم بَر می‌شُمَر
این فَواید را به مِقْدارِ نَظَر
هَمچو بازی‌هایِ شطرَنج ای پسر
فایده‌یْ هر لَعْب در تالی نِگَر
این نَهادَند بَهرِ آن لَعْبِ نَهان
وان برایِ آن و آن بَهرِ فُلان
هم‌چُنین دیده جِهاتْ اَنْدَر جِهات
در پِیِ هم تا رَسی در بُرد و مات
اَوَّل از بَهرِ دُوُم باشد چُنان
که شُدن بر پایه‌هایِ نَردبان
وان دُوُم بَهرِ سِوُم می‌دان تمام
تا رَسی تو پایه پایه تا به بام
شَهوتِ خوردن زِ بَهرِ آن مَنی
آن مَنی از بَهرِ نَسْل و روشنی
کُندْبینِش می‌نَبینَد غیرِ این
عقلِ او بی‌سَیْر چون نَبْتِ زمین
نَبْت را چه خوانده چه ناخوانده
هست پایِ او به گِلْ دَرمانده
گَر سَرَش جُنبَد به سیرِ باد رو
تو به سَر جُنْبانی اَش غِرِّه مَشو
آن سَرَش گوید سَمِعْنا ای صَبا
پایِ او گوید عَصَیْنا خَلِّنا
چون نَدانَد سَیْر می‌رانَد چو عام
بر تَوکُّل می‌نَهَد چون کورْ گام
بر تَوکُّل تا چه آید در نَبَرد
چون تَوکُّل کردنِ اَصْحابِ نَرد
وان نَظَرهایی که آن اَفْسرده نیست
جُز رَوَنده وْ جُز دَرَنده‌یْ پَرده نیست
آنچه در دَه سال خواهد آمدن
این زمان بینَد به چَشمِ خویشتن
هم‌چُنین هر کَس به اندازه‌یْ نَظَر
غَیْب و مُسْتَقْبَل بِبینَد خیر وشَر
چون که سَدِّ پیش و سَدِّ پَس نَمانْد
شُد گُذاره چَشم و لَوْحِ غَیْب خوانْد
چون نَظَر پَس کرد تا بَدْوِ وجود
ماجَرا و آغازِ هستی رو نِمود
بَحثِ اَمْلاکِ زمین با کِبْریا
در خَلیفه کردنِ بابایِ ما
چون نَظَر در پیش اَفْکَند او بِدید
آنچه خواهد بود تا مَحْشَر پَدید
پَس زِ پَس می‌بینَد او تا اَصْلِ اَصْل
پیش می‌بینَد عِیانْ تا روزِ فَصْل
هر کسی اندازهٔ روشنْ‌دلی
غَیْب را بینَد به قَدْرِ صَیْقلی
هر کِه صَیقل بیش کرد او بیش دید
بیش تَر آمد بَرو صورت پَدید
گَر تو گویی کان صَفا فَضْلِ خداست
نیز این توفیقِ صَیْقلْ زان عَطاست
قَدْرِ هِمَّت باشد آن جَهْد و دُعا
لَیْسَ لِلْاِنْسانِ اِلّا ما سَعی
واهِبِ هِمَّت خداوند است و بَسْ
هِمَّتِ شاهی ندارد هیچ خَسْ
نیست تَخْصیصِ خدا کَس را به کار
مانِعِ طَوْع و مُراد و اِخْتیار
لیکْ چون رَنْجی دَهَد بَدبَخت را
او گُریزانَد به کُفْرانْ رَخْت را
نیکْ بَختی را چو حَق رَنْجی دَهَد
رَخْت را نزدیک‌تَر وا می‌نَهَد
بَد دِلان از بیمِ جانْ در کارْزار
کرده اَسْبابِ هَزیمَت اِخْتیار
پُردِلان در جنگ هم از بیمِ جان
حَمله کرده سویِ صَفِّ دشمنان
رُستَمان را تَرس و غَم وا پیش بُرد
هم زِ تَرسْ آن بَد دلِ اَنْدَر خویش مُرد
چون مِحَک آمد بَلا و بیمِ جان
زان پَدید آید شُجاع از هر جَبان

کُلِّ عالَمْ صورتِ عقلِ کُل است
کوست بابایِ هر آنْک اَهْلِ قُل است
چون کسی با عقلِ کُل کُفران فُزود
صورتِ کُل پیشِ او هم سگ نِمود
صُلْح کُن با این پدر عاقی بِهِل
تا که فَرشِ زَر نِمایَد آب و گِل
پَس قیامَت نَقْدِ حالِ تو بُوَد
پیشِ تو چَرخ و زمینْ مُبْدَل شود
من که صُلحَم دایما با این پدر
این جهان چون جَنَّتَسْتَم در نَظَر
هر زمانْ نو صورتیّ و نو جَمال
تا زِ نو دیدن فُرو میرَد مَلال
من هَمی‌بینَم جهان را پُر نَعیم
آب‌ها از چَشمه‌ها جوشانْ مُقیم
بانگِ آبش می‌رَسَد در گوشِ من
مَست می‌گردد ضَمیر و هوشِ من
شاخ‌ها رَقصان شُده چون تایِبان
بَرگ‌ها کَف‌زَن مِثالِ مُطربان
بَرقِ آیینه ‌است لامِع از نَمَد
گَر نِمایَد آیِنه تا چون بُوَد؟
از هزاران می‌نگویم من یکی
زان که آکَنْده‌ست هر گوش از شَکی
پیشِ وَهْم این گفت مُژده دادن است
عقل گوید مُژده چه؟ نَقْدِ من است