چون شَنید آن مُرغْ کان طوطی چه کرد
پَسْ بِلَرزید، اوفْتاد و گشت سَرد
خواجه چون دیدَش فُتاده هم‌چُنین
بَر جَهید و زد کُلَه را بر زمین
چون بِدین رَنگ و بِدین حالَش بِدید
خواجه بَر جست و گریبان را دَرید
گفت ای طوطیِّ خوبِ خوش‌حَنین
این چه بودَت این؟ چرا گشتی چُنین؟
ای دَریغا مُرغِ خوش‌آوازِ من
ای دَریغا هَمدَم و هم‌رازِ من
ای دَریغا مُرغِ خوش‌اَلْحانِ من
راحِ روح و روضه و رَیْحانِ من
گَر سُلَیمان را چُنین مُرغی بُدی
کِی خود او مشغولِ آن مُرغان شُدی؟
ای دَریغا مُرغْ کَارْزان یافتم
زود رویْ از رویِ او بَرتافتم
ای زبان تو بَسْ زیانی بر وَری
چون تویی گویا، چه گویم منْ تو را؟
ای زبان هم آتش و هم خَرمَنی
چند این آتش دَرین خَرمَن زنی؟
در نَهانْ جان از تو اَفْغان می‌کُند
گَرچه هرچه گویی‌اَش آن می‌کُند
ای زبان هم گنجِ بی‌پایان تویی
ای زبان هم رَنجِ بی‌دَرمان تویی
هم صَفیر و خُدعۀ مُرغان تویی
هم اَنیسِ وَحشتِ هِجْران تویی
چند اَمانَم می‌دَهی ای بی‌امان؟
ای تو زِهْ کرده به کینِ من کَمان
نَکْ بِپَرّانیده‌‌یی مُرغِ مرا
در چَراگاهِ سِتَم کَم کُن چَرا
یا جوابِ من بِگو، یا دادْ دِهْ
یا مرا زَاسْبابِ شادی یادْ دِهْ
ای دَریغا نورِ ظُلْمَت‌سوزِ من
ای دَریغا صُبحِ روزْاَفْروزِ من
ای دَریغا مُرغِ خوش‌پَروازِ من
زِانْتِها پَرّیده تا آغازِ من
عاشقِ رنج است نادان تا اَبَد
خیز لا اُقْسِمْ بِخوان تا فی کَبَد
از کَبَد فارغ بُدَم با رویِ تو
وَزْ زَبَد صافی بُدَم در جویِ تو
این دَریغاها خیالِ دیدن است
وَزْ وجودِ نَقْدِ خود بُبْریدن است
غَیرتِ حَق بود و با حَقْ چاره نیست
کو دلی کَزْ حُکْمِ حَقْ صد پاره نیست؟
غَیرت آن باشد که او غیرِ همه‌ست
آن کِه اَفْزون از بَیان و دَمدَمه‌ست
ای دَریغا اشکِ منْ دریا بُدی
تا نِثارِ دِلْبَرِ زیبا بُدی
طوطیِ من مُرغِ زیرکْسارِ من
تَرجُمانِ فِکْرت و اسرارِ من
هرچه روزی داد و ناداد آیَدَم
او زِ اَوَّل گفته تا یاد آیَدَم
طوطی‌یی کایَد زِ وَحیْ آوازِ او
پیش از آغازِ وجودْ آغازِ او
اَنْدَرونِ توست آن طوطی نَهان
عکسِ او را دیده تو بر این و آن
می بَرَد شادیْت را تو شاد ازو
می‌پَذیری ظُلْم را چون دادْ ازو
ای کِه جان را بَهرِ تَنْ می‌سوختی
سوختی جان را و تَنْ اَفْروختی
سوختم من، سوخته خواهد کسی
تا زِ من آتش زَنَد اَنْدَر خَسی؟
سوخته چون قابِلِ آتش بُوَد
سوخته بِسْتانْ که آتش‌کَش بُوَد
ای دَریغا، ای دَریغا، ای دَریغ
کان چُنان ماهی نَهان شُد زیرِ میغ
چون زَنَم دَمْ کآتَشِ دلْ تیز شُد؟
شیرِ هَجْر آشفته و خون‌ریز شُد
آن کِه او هُشیارْ خود تُند است و مَست
چون بُوَد چون او قَدَح گیرد به دست؟
شیرِ مَستی کَزْ صِفَت بیرون بُوَد
از بَسیطِ مَرغْزار اَفْزون بُوَد
قافیه‌اَنْدیشَم و دِلْدارِ من
گویَدَم مَنْدیش جُز دیدارِ من
خوش نِشینْ ای قافیه‌اَنْدیشِ من
قافیه‌یْ دولَت تویی در پیشِ من
حَرفْ چِه بْوَد؟ تا تو اَنْدیشی ازان؟
حَرفْ چِه بْوَد؟ خارِ دیوارِ رَزان
حَرف و صوت و گفت را بَرهَم زَنَم
تا که بی‌این هر سه با تو دَم زَنَم
آن دَمی کَزْ آدَمَش کردم نَهان
با تو گویم، ای تو اسرارِ جهان
آن دَمی را که نگفتم با خَلیل
وان غَمی را که نَدانَد جِبْرَئیل
آن دَمی کَزْ وِیْ مَسیحا دَم نَزَد
حَقْ زِ غَیرتْ نیز بی‌ما هم نَزَد
ما چه باشد در لُغَت؟ اِثْبات و نفی
من نه اِثْباتَم، مَنَم بی‌ذات و نَفی
من کسی در ناکَسی دَریافتم
پَس کسی در ناکَسی دَربافتم
جُمله شاهانْ بَندۀ بَنده‌یْ خودند
جُمله خَلْقانْ مُردۀ مُرده‌یْ خودند
جُمله شاهانْ پَستْ پَستِ خویش را
جُمله خَلْقان مَستْ مَستِ خویش را
می‌شود صَیّادْ مُرغان را شکار
تا کُند ناگاه ایشان را شکار
بی‌دِلان را دِلْبَران جُسته به جان
جُمله مَعشوقانْ شکارِ عاشقان
هرکِه عاشقْ دیدی‌اَش، معشوق دان
کو به نِسْبَت هست هم این و هم آن
تِشنگانْ گَر آب جویَند از جهان
آب جویَد هم به عالَمْ تِشنگان
چون که عاشقْ اوست، تو خاموش باش
او چو گوشَت می‌کَشَد، تو گوش باش
بَند کُن چون سَیْل سَیْلانی کُند
وَرْنه رُسواییّ و ویرانی کُند
من چه غم دارم که ویرانی بُوَد؟
زیرِ ویرانْ گنجِ سُلْطانی بُوَد
غَرقِ حَقْ خواهد که باشد غَرق‌تَر
هَمچو موجِ بَحْرِ جانْ زیر و زَبَر
زیرِ دریا خوش‌تَر آید یا زَبَر؟
تیرِ او دِلْکَش‌تَر آید یا سِپَر؟
پاره کرده‌یْ وَسوَسه باشی دِلا
گَر طَرَب را باز دانی از بَلا
گَر مُرادت را مَذاقِ شِکَّر است
بی‌مُرادی نه مُرادِ دِلْبَر است؟
هر سِتاره‌ش خون‌بَهایِ صد هِلال
خونِ عالَم ریختن او را حَلال
ما بَها و خون‌بَها را یافتیم
جانِبِ جانْ‌باختن بِشْتافتیم
ای حَیاتِ عاشقانْ در مُردگی
دلْ نَیابی جُز که در دلْ‌بُردگی
من دِلَش جُسته به صد ناز و دَلال
او بَهانه کرده با من از مَلال
گفتم آخِر غَرقِ توست این عقل و جان
گفت رو، رو بر من این اَفْسون مَخوان
من نَدانَم آنچه اندیشیده‌یی؟
ای دو دیده دوست را چون دیده‌یی؟
ای گِران جانْ خوار دیدَسْتی وِرا
زان که بَسْ اَرْزان خَریدَستی وِرا
هرکِه او اَرْزان خَرَد، اَرْزان دَهَد
گوهری، طِفْلی به قُرصی نان دَهَد
غَرقِ عشقی‌اَم که غَرق است اَنْدَرین
عشق‌هایِ اَوَّلین و آخِرین
مُجْمَلَش گفتم، نکردم زان بَیان
وَرْنه هم اَفْهام سوزد، هم زبان
من چو لب گویم، لبِ دَریا بُوَد
من چو لا گویم، مُراد اِلّا بُوَد
من زِ شیرینی نِشَستم روتُرُش
من زِ بسیاریِّ گُفتارَم خَمُش
تا که شیرینیِّ ما از دو جهان
در حِجابِ روتُرُش باشد نَهان
تا که در هر گوش نایَد این سُخُن
یک هَمی‌گویم زِ صد سِرِّ لَدُن

جُمله عالَم زان غَیور آمد که حَق
بُرد در غَیرتْ بَرین عالَم سَبَق
او چو جان است و جهانْ چون کالْبَد
کالْبَد از جان پَذیرد نیک و بَد
هرکِه مِحْرابِ نمازش گشت عَیْن
سویِ ایمان رَفتنَش می‌دان تو شَیْن
هرکِه شُد مَر شاه را او جامه‌دار
هست خُسران بَهرِ شاهَش اِتّجار
هرکِه با سُلطان شود او هم‌نِشین
بر دَرَش بودن بُوَد حَیْف و غَبین
دستْ بوسَش چون رَسید از پادشاه
گَر گُزینَد بوسِ پا، باشد گناه
گَرچه سَر بر پا نَهادن خِدمَت است
پیشِ آن خِدمَت خَطا و زَلَّت است
شاه را غَیرت بُوَد بر هرکِه او
بو گُزینَد بَعدِ زان که دید رو
غَیرتِ حَق بر مَثَلْ گندم بُوَد
کاهِ خَرمَنْ غَیرتِ مَردم بُوَد
اَصلِ غَیرت‌ها بِدانید از اِله
آنِ خَلْقانْ فَرعِ حَقْ بی‌اِشْتِباه
شَرحِ این بُگْذارم و گیرم گِلِه
از جَفایِ آن نِگارِ دَهْ‌دِلِه
نالَم، ایرا ناله‌ها خوش آیَدَش
از دو عالَمْ ناله و غَم بایَدَش
چون نَنالَم تَلْخ از دَستانِ او؟
چون نی‌اَم در حَلْقۀ مَستانِ او
چون نَباشم هَمچو شبْ بی‌روزِ او؟
بی وصالِ رویِ روزاَفْروزِ او؟
ناخوشِ او خوش بُوَد در جانِ من
جانْ فِدایِ یارِ دلْ‌رَنجانِ من
عاشقم بر رنجِ خویش و دَردِ خویش
بَهرِ خُشنودیِّ شاهِ فَردِ خویش
خاکِ غَم را سُرمه سازم بَهرِ چَشم
تا زِ گوهر پُر شود دو بَحْرِ چَشم
اشکْ کان از بَهرِ او بارَند خَلْق
گوهر است و اشک پِنْدارَند خَلْق
من زِ جانِ جانْ شِکایَت می‌کُنم
من نی‌اَم شاکی، رِوایَت می‌کُنم
دل هَمی گوید کَزو رَنْجیده‌اَم
وَزْ نِفاقِ سُست می‌خندیده‌ام
راستی کُن ای تو فَخْرِ راسْتان
ای تو صَدْر و من دَرَت را آسْتان
آستان و صَدْر در مَعنی کجاست؟
ما و من کو آن طَرَف کان یارِ ماست؟
ای رَهیده جانِ تو از ما و من
ای لَطیفه‌یْ روحْ اَنْدَر مَرد و زن
مَرد و زن چون یک شود، آن یک تویی
چون که یک‌ها مَحْو شُد، آنَک تویی
این من و ما بَهرِ آن بَرساختی
تا تو با خود نَردِ خِدمَت باختی
تا من و توها همه یک جان شوند
عاقِبَت مُسْتَغرِقِ جانانْ شوند
این همه هست و بیا ای اَمرِ کُن
ای مُنَزَّه از بیا و از سُخُن
جسمْ جسمانه تَوانَد دیدَنَت
در خیال آرَد غَم و خندیدَنَت
دل که او بَسته‌یْ غَم و خندیدن است
تو مگو کو لایِقِ آن دیدن است
آن که او بَسته‌یْ غَم و خنده بُوَد
او بِدین دو عاریَت زنده بُوَد
باغِ سَبزِ عشق کو بی‌مُنْتَهاست
جُز غَم و شادی دَرو بَسْ میوه‌هاست
عاشقی زین هر دو حالَت بَرتَر است
بی بهار و بی‌خَزانْ سَبز و تَر است
دِهْ زکاتِ رویِ خوب، ای خوب‌رو
شَرحِ جانِ شَرحَه شَرحَه بازگو
کَزْ کِرِشْمِ غَمْزه‌یی، غَمّازه‌‌یی
بر دِلَم بِنْهاد داغی تازه‌یی
من حَلالَش کردم اَرْ خونم بریخت
من همی گفتم حلال، او می‌گُریخت
چون گُریزانی زِ ناله‌یْ خاکیان
غَمْ چه ریزی بر دلِ غَمناکیان؟
ای کِه هر صُبحی که از مَشرق بِتافت
هَمچو چَشمه‌یْ مُشْرِقَت در جوش یافت
چون بَهانه دادی این شَیْدات را؟
ای بَها نه شِکَّرِ لَب‌هات را
ای جهانِ کُهنه را تو جانِ نو
از تَنِ بی‌جان و دلْ اَفْغان شِنو
شَرحِ گُل بُگْذار از بَهرِ خدا
شَرحِ بُلبُل گو که شُد از گُلْ جُدا
از غَم و شادی نباشد جوشِ ما
با خیال و وَهْم نَبْوَد هوشِ ما
حالتی دیگر بُوَد کان نادر است
تو مَشو مُنْکِر که حَقْ بَسْ قادر است
تو قیاس از حالتِ انسان مَکُن
مَنْزِل اَنْدر جور و در اِحْسان مَکُن
جور و اِحْسان، رَنج و شادی حادِث است
حادِثان میرَند و حَقْشانْ وارِث است
صُبح شُد، ای صُبح را صُبح و پناه
عُذرِ مَخْدومی حُسام‌ُالدّین بِخواه
عُذرخواهِ عقلِ کُلّ و جانْ تویی
جانِ جان و تابِشِ مَرجانْ تویی
تافت نورِ صُبح و ما از نورِ تو
در صَبوحی با میِ مَنْصورِ تو
دادۀ تو چون چُنین دارد مرا
باده کِه بْوَد کو طَرَب آرَد مرا؟
باده در جوشِشْ گدایِ جوشِ ماست
چَرخْ در گَردشْ گدایِ هوشِ ماست
باده از ما مَست شُد، نه ما ازو
قالَب از ما هست شُد، نه ما ازو
ما چو زنبوریم و قالَب‌ها چو موم
خانه خانه کرده قالَب را چو موم

بَسْ دراز است این، حَدیثِ خواجه گو
تا چه شُد اَحْوالِ آن مَردِ نِکو؟
خواجه اَنْدَر آتش و دَرد و حَنین
صد پَراکَنده هَمی گفت این چُنین
گَهْ تَناقُض، گاه ناز و گَهْ نیاز
گاهْ سودایِ حقیقت، گَهْ مَجاز
مَردِ غَرقه گشته جانی می‌کَنَد
دست را در هر گیاهی می‌زَنَد
تا کُدامَش دست گیرد در خَطَر
دست و پایی می‌زَنَد از بیمِ سَر
دوست دارد یارْ این آشفتگی
کوششِ بیهوده بِهْ از خُفتگی
آن کِه او شاه است، او بی‌کار نیست
ناله از وِیْ طُرفه، کو بیمار نیست
بَهرِ این فرمود رَحْمانْ ای پسر
کُلَّ یَوْمٍ هُوَ فی شانْ ای پسر
اَنْدرین رَهْ می‌تَراش و می‌خَراش
تا دَمِ آخِر دَمی فارغْ مَباش
تا دَمِ آخِر، دَمی آخِر بُوَد
که عِنایَت با تو صاحِب‌سِرْ بُوَد
هرچه کوشَد جان که در مَرد و زن است
گوش و چَشمِ شاهِ جانْ بر روزَن است

بَعد از آنَش از قَفَس بیرون فَکَند
طوطیَک پَرّید تا شاخِ بُلند
طوطیِ مُرده چُنان پَرواز کرد
کآفتابْ از چَرخْ تُرکی‌تاز کرد
خواجه حیران گشت اَنْدَر کارِ مُرغ
بی‌خَبَر ناگَهْ بِدید اسرارِ مُرغ
رویْ بالا کرد و گفت ای عَنْدَلیب
از بَیانِ حالِ خودْمان دِهْ نَصیب
او چه کرد آن‌جا که تو آموختی؟
ساختی مَکْریّ و ما را سوختی؟
گفت طوطی کو به فِعْلَم پَند داد
که رَها کُن لُطْفِ آواز و گُشاد
زان که آوازَت تو را در بَند کرد
خویشتن مُرده پِیِ این پَند کرد
یعنی ای مُطرب شُده با عام و خاص
مُرده شو چون من، که تا یابی خَلاص
دانه باشی مُرغَکانَت بَرچِنَند
غُنچه باشی، کودکانَت بَرکَنند
دانه پنهان کُن، به کُلّی دام شو
غُنچه پنهان کُن، گیاهِ بام شو
هرکِه داد او حُسنِ خود را در مَزاد
صد قَضایِ بَد سویِ او رو نَهاد
چَشم‌ها و خَشم‌ها و رَشک‌ها
بر سَرَش ریزد، چو آب از مَشک‌ها
دُشمنانْ او را زِ غَیرت می‌دَرَند
دوستان هم روزگارَش می‌بَرَند
آن کِه غافِل بود از کِشت و بهار
او چه داند قیمتِ این روزگار؟
در پَناهِ لُطْفِ حَق باید گُریخت
کو هزاران لُطْف بر اَرْواح ریخت
تا پناهی یابی آن گَهْ چون پَناه
آب و آتش مَر تو را گردد سپاه
نوح و موسی را نه دریا یار شُد؟
نه بر اَعْداشان به کین قَهّار شُد؟
آتشْ ابراهیم را نه قَلْعه بود؟
تا بَرآوَرْد از دلِ نِمْرودْ دود؟
کوهْ یحیی را نه سویِ خویش خوانْد؟
قاصِدانَش را به زَخمِ سنگْ رانْد؟
گفت ای یحیی بیا در من گُریز
تا پَناهَت باشم از شمشیرِ تیز

یک دو پَندَش داد طوطی پُرمَذاق
بعد ازان گُفتَش سَلامٌ اَلْفِراق
خواجه گُفتَش فی اَمانِ اللَّهْ بُرو
مَر مرا اکنون نِمودی راهِ نو
خواجه با خود گفت کین پَندِ من است
راهِ او گیرم که این رَهْ روشن است
جانِ من کمتر زِ طوطی کِی بُوَد؟
جانْ چُنین باید که نیکوپِی بُوَد

تَنْ قَفَص شَکل است، تَن شُد خارِ جان
در فَریبِ داخِلان و خارجان
اینْش گوید من شَوَم هم رازِ تو
وانْش گوید نی، مَنَم اَنْبازِ تو
اینْش گوید نیست چون تو در وجود
 در جَمال و فَضْل و در اِحْسان و جود
آنْش گوید هر دو عالَم آنِ توست
جُمله جان‌هامانْ طُفَیلِ جانِ توست
او چو بینَد خَلْق را سَرمَستِ خویش
از تَکبُّر می‌رَوَد از دستِ خویش
او نَدانَد که هزاران را چو او
دیو اَفْکَنده‌ست اَنْدر آبِ جو
لُطْف و سالوسِ جهانْ خَوش لُقمه‌‌یی‌ست
کَمتَرَش خور، کان پُر آتش لُقمه‌یی‌ست
آتَشَش پنهان و ذوقَش آشکار
دودِ او ظاهر شود پایانِ کار
تو مگو آن مَدْح را من کِی خَورَم؟
از طَمَع می‌گوید او، پِیْ می‌بَرَم
مادِحَت گَر هَجْو گوید بَرمَلا
روزها سوزد دِلَت زان سوزها
گر چه دانی کو زِ حِرمانْ گفت آن
کان طَمَع که داشت، از تو شُد زیان
آن اَثَر می‌مانَدَت در اَنْدَرون
در مَدیحْ این حالَتَت هست آزمون
آن اَثَر هم روزها باقی بُوَد
مایۀ کِبْر و خِداعِ جان شود
لیک نَنْمایَد چو شیرین است مَدْح
بَد نِمایَد زان که تَلْخ افتاد قَدْح
هَمچو مَطْبوخ است و حَبْ کان را خَوری
تا به دیری شورش و رنج اَنْدَری
وَرْ خوری حَلْوا، بُوَد ذوقش دَمی
این اثر چون آن نمی‌پایَد هَمی
چون نمی‌پایَد؟ هَمی‌پایَد نَهان
هر ضِدی را تو به ضِدِّ او بِدان
چون شِکَر پایَد نَهان تأثیرِ او
بَعدِ حینی دُمَّل آرَد نیشْ‌جو
نَفْس از بَس مَدْح‌ها فرعون شُد
کُن ذَلیلَ النَّفْسِ هَوْنًا لا تَسُد
تا توانی بَنده شو، سُلطان مَباش
زَخْم کَشْ چون گویْ شو، چوگان مَباش
وَرْنه چون لُطفَت نَمانَد وین جَمال
از تو آید آن حَریفان را مَلال
آن جَماعت کِتْ هَمی‌دادند ریو
چون بِبینَنْدَت، بِگویَندت که دیو
جُمله گویَندَت چو بینَندَت به در
مُرده‌یی از گورِ خود بَرکرد سَر
هَمچو اَمْرَدْ که خدا نامَش کُنند
تا بِدین سالوسْ در دامَش کُنند
چون که در بَدنامی آمد ریشِ او
دیو را نَنگ آید از تَفْتیشِ او
دیوْ سویِ آدمی شُد بَهرِ شَر
سویِ تو نایَد، که از دیوی بَتَر
تا تو بودی آدمی، دیو از پِی‌اَت
می‌دَوید و می‌چَشانید او می‌اَت
چون شُدی در خویِ دیوی اُستوار
می‌گُریزد از تو دیوِ نابِکار
آن کِه اَنْدر دامَنَت آویخت او
چون چُنین گشتی، زِ تو بُگْریخت او

این همه گفتیم، لیک اَنْدر بَسیج
 بی‌عِنایاتِ خدا هیچیم هیچ
بی‌عِنایاتِ حَق و خاصانِ حَق
گَر مَلَک باشد، سیاهَسْتَش وَرَق
ای خدا، ای فَضْلِ تو حاجَت رَوا
با تو یادِ هیچ کَس نَبْوَد رَوا
این قَدَر اِرْشادْ تو بخشیده‌‌یی
تا بِدین بَسْ عیبِ ما پوشیده‌یی
قطرۀ دانش که بَخشیدی زِ پیش
مُتَّصِل گَردان به دریاهایِ خویش
قطره‌یی عِلْم است اَنْدَر جانِ من
وارَهانَش از هوا، وَزْ خاکِ تَن
پیش ازان کین خاک‌ها خَسْفَش کُنند
پیش از آن کین بادها نَشْفَش کُنند
گَر چه چون نَشْفَش کُند تو قادری
کِشْ از ایشان واسِتانی، واخَری
قطره‌یی کو در هوا شُد یا که ریخت
از خَزینه‌یْ قُدرتِ تو کِی گُریخت؟
گَر دَرآیَد در عدَم یا صد عَدَم
چون بِخوانیش، او کُنَد از سَر قَدَم
صد هزاران ضِدّْ ضِد را می‌کُشَد
بازَشان حُکْمِ تو بیرون می‌کَشَد
از عَدَم‌ها سویِ هستی هر زمان
هست یا رَب، کاروانْ در کاروان
خاصه هر شبْ جُمله اَفْکار و عُقول
نیست گردد، غَرقْ در بَحْرِ نُغول
باز وَقتِ صُبح آن اَللّهیان
بَرزَنند از بَحْرْ سَر چون ماهیان
در خَزان آن صد هزاران شاخ و بَرگ
از هَزیمَت رفته در دریایِ مرگ
زاغْ پوشیده سِیَهْ چون نوحه‌گَر
در گُلِسْتان نوحه کرده بر خُضَر
باز فرمان آید از سالارِ دِهْ
مَر عَدَم را کانچه خوردی باز دِهْ
آنچه خوردی وادِهْ ای مرگِ سیاه
از نَبات و دارو و بَرگ و گیاه
ای برادر عقلْ یک دَم با خود آر
دَم به دَم در تو خَزان است و بهار
باغِ دل را سَبز و تَرّ و تازه بین
پُر زِ غُنْچه وْ وَرْد و سَرو و یاسَمین
زَانْبُهیِّ بَرگْ پنهان گشته شاخ
زَانْبُهیِّ گُلْ نَهان صَحرا و کاخ
این سُخَن‌هایی که از عقلِ کُل است
بویِ آن گُلْزار و سَرو و سُنبل است
بویِ گُل دیدی که آن‌جا گُل نبود؟
جوشِ مُل دیدی که آن‌جا مُل نبود؟
بو قَلاووز است و رَهبر مَر تو را
می‌بَرَد تا خُلْد و کَوْثَر مَر تو را
بو دَوایِ چَشم باشد نورْساز
شُد زِبویی دیدۀ یعقوبْ باز
بویِ بَد مَر دیده را تاری کُند
بویِ یوسُف دیده را یاری کُند
تو که یوسُف نیستی، یعقوب باش
هَمچو او با گریه و آشوب باش
بِشْنو این پَند از حکیمِ غَزنَوی
تا بیابی در تَنِ کُهنه نوی
ناز را رویی بِبایَد همچو وَرْد
چون نداری، گِردِ بدخویی مَگَرد
زشت باشد رویِ نازیبا و ناز
سخت باشد چَشمِ نابینا و دَرد
پیشِ یوسُف نازِش و خوبی مَکُن
جُز نیاز و آهِ یعقوبی مَکُن
معنیِ مُردن زِ طوطی بُد نیاز
در نیاز و فقرْ خود را مُرده ساز
تا دَمِ عیسی تو را زنده کُند
هَمچو خویشَت خوب و نازنده کُند
از بهاران کِی شود سَرسَبزْ سنگ؟
خاک شو، تا گُل بِرویی رَنگْ رَنگ
سال‌ها تو سنگ بودی، دلْ‌خَراش
آزمون را یک زمانی خاکْ باش

آن شَنیدَسْتی که در عَهْدِ عُمَر
بود چَنگی مُطربی با کَرّ و فَر؟
بُلبُل از آوازِ او بی‌خَود شُدی
یک طَرَب زآوازِ خوبَشْ صد شُدی
مَجْلِس و مَجْمَع دَمَش آراستی
وَزْ نَوایِ او قیامَتْ خاستی
هَمچو اِسْرافیلْ کآوازَش به فَن
مُردگان را جان دَرآرَد در بَدَن
یا رَسیلی بود اِسْرافیل را
کَزْ سَماعَش پَر بِرُستی فیل را
سازد اِسْرافیل روزی ناله را
جان دَهَد پوسیدۀ صد ساله را
اَنْبیا را در درونْ هم نَغمه‌هاست
طالِبان را زان حیاتِ بی‌بَهاست
نَشْنَود آن نَغمه‌ها را گوشِ حِسْ
کَزْ سِتَم‌ها گوشِ حِسْ باشد نَجِس
نَشْنَود نَغمه‌یْ پَری را آدمی
کو بُوَد زَاسْرارِ پَریان اَعْجَمی
گَر چه هم نَغمه‌یْ پَری زین عالَم است
نَغمۀ دلْ بَرتَر از هر دو دَم است
که پَریّ و آدمی زندانی‌اند
هر دو در زندانِ این نادانی‌اند
مَعْشَرَ الْجِنْ سورۀ رَحْمان بِخوان
تَسْتَطیعوا تَنْفُذوا را باز دان
نَغمه‌هایِ اَنْدرونِ اَوْلیا
اَوَّلا گوید که ای اَجْزایِ لا
هین زِ لایِ نَفیْ سَرها بَر زَنید
این خیال و وَهْم، یک سو اَفْکَنید
ای همه پوسیده در کَوْن و فَساد
جانِ باقیتان نَرویید و نَزاد
گَر بگویم شَمّه‌یی زان نَغمه‌ها
جان‌ها سَر بَر زَنند از دَخْمه‌ها
گوش را نزدیک کُن کان دور نیست
لیک نَقْلِ آن به تو دَستور نیست
هین که اِسْرافیلِ وَقت‌اَند اَوْلیا
مُرده را زیشان حَیات است و نَما
جانِ هر یک مُرده‌یی از گورِ تَن
بَر جَهَد زآوازَشان اَنْدَر کَفَن
گوید این آوازْ زآواها جُداست
زنده کردن کارِ آوازِ خداست
ما بِمُردیم و به کُلّی کاستیم
بانگِ حَق آمد، همه بَرخاستیم
بانگِ حَق اَنْدر حِجاب و بی‌حِجاب
آن دَهَد، کو داد مَریَم را زِ جیب
ای فَناتان نیست کرده زیرِ پوست
بازگردید از عَدَم زآوازِ دوست
مُطْلَق آن آوازْ خود از شَهْ بُوَد
گَرچه از حُلْقومِ عَبْدُاللّهْ بُوَد
گفته او را من زبان و چَشمِ تو
منْ حَواس و منْ رضا و خشمِ تو
رو، که بی یَسْمَع و بی‌یُبْصِر تویی
سِرّ تویی، چه جایِ صاحِبْ ‌سِر تویی
چون شُدی مَنْ کانَ لِلَّهْ از وَلَهْ
من تو را باشم که کانَ اللّهُ لَهْ
گَهْ تویی گویم تو را، گاهی مَنَم
هرچه گویم، آفتابِ روشَنَم
هر کجا تابَم زِ مِشْکاتِ دَمی
حَل شُد آن‌جا مُشکلاتِ عالَمی
ظُلْمَتی را کافتابش بَرنداشت
از دَمِ ما گردد آن ظُلْمت چو چاشْت
آدمی را او به خویشْ اَسْما نِمود
دیگران را زِآدمْ اَسْما می‌گُشود
خواه زآدم گیر نورَش، خواه ازو
خواه از خُم گیر میْ، خواه از کَدو
کین کَدو با خُمبْ پیوسته‌ست سخت
نی چو تو، شاد آن کَدویِ نیک بَخت
گفت طوبی مَنْ رَآنی مُصْطَفی
وَاَلَّذی یُبْصِرْ لِمْن وَجْهی رَای
چون چراغی نورِ شمعی را کَشید
هرکِه دید آن را، یَقین آن شمع دید
هم‌چُنین تا صد چراغ اَرْ نَقْل شُد
دیدنِ آخِر لِقایِ اَصل شُد
خواه از نورِ پَسین بِسْتان تو آن
هیچ فَرقی نیست، خواه از شَمعِ جان
خواه بین نور از چراغِ آخِرین
خواه بین نورَش زِ شمعِ غابِرین

گفت پیغامبر که نَفْحَت‌هایِ حَق
اَنْدرین اَیّام می‌آرَد سَبَق
گوش و هُش دارید این اوقات را
دَررُبایید این چُنین نَفْحات را
نَفْحه آمد مَر شما را دید و رفت
هرکِه را می‌خواستْ جان بَخشید و رفت
نَفْحۀ دیگر رَسید آگاه باش
تا ازین هم وانَمانی خواجه‌تاش
جانِ آتش یافت زو آتش کُشی
جانِ مُرده یافت از وِیْ جُنبِشی
جانِ ناری یافت از وِیْ اِنْطِفا
مُرده پوشید از بَقایِ او قَبا
تازگیّ و جُنبِشِ طوبی‌ست این
هَمچو جُنبِش‌هایِ خَلْقان نیست این
گَر دَراُفْتَد در زمین و آسْمان
زَهره‌هاشان آب گردد در زمان
خود زِ بیمِ این دَمِ بی‌مُنْتَها
باز خوان فَأْبَیْنَ اَنْ یَحْمِلْنَها
وَرْنه خود اَشَْفَقْنَ مِنْها چون بُدی؟
گَرنه از بیمَش دلِ کُهْ خون شُدی؟
دوشْ دیگر لَوْن این می‌داد دست
لُقمۀ چندی دَرآمَد رَهْ بِبَست
بَهرِ لُقمه گشته لُقْمانی گِرو
وَقتِ لُقمان است، ای لُقمه بُرو
از هوایِ لُقمه‌یی این خارْخار
از کَفِ لُقْمان هَمی‌جویید خار
در کَفِ او خار و سایَه‌ش نیز نیست
لیکَتان از حِرصْ آن تَمییز نیست
خارْ دان آن را که خُرما دیده‌یی
زان که بَسْ‌نانْ کور و بَسْ نادیده‌یی
جانِ لُقمان که گُلِسْتانِ خداست
پایِ جانَش خَستۀ خاری چراست؟
اُشتُر آمد این وجودِ خارْخوار
مُصطفی‌زادی بَرین اُشتُر سَوار
اُشتُرا تَنگِ گُلی بر پُشتِ توست
کَزْ نَسیمَش در تو صد گُلْزارْ رُست
مَیْلِ تو سویِ مُغیلان است و ریگ
تا چه گُل چینی زِ خارِ مُرده ریگ؟
ای بِگَشته زین طَلَب از کو به کو
چند گویی کین گُلِسْتان کو و کو؟
پیش ازان کین خارِ پا بیرون کُنی
چَشمْ تاریک است، جولان چون کُنی؟
آدمی کو می‌نگُنجَد در جهان
در سَرِ خاری هَمی‌گردد نَهان
مُصْطفی آمد که سازد هَمدَمی
کَلِّمینی یا حُمَیْرا کَلِّمی
ای حُمَیرا آتش اَنْدَر نِه تو نَعْل
تا زِ نَعْلِ تو شود این کوهْ لَعْل
این حُمَیرا لَفْظِ تَأْنیث است و جان
نامْ تَأْنیثَش نَهَند این تازیان
لیک از تَأْنیثْ جان را باک نیست
روح را با مَرد و زن اِشْراک نیست
از مؤنَثْ وَزْ مُذکَّر بَرتَر است
این نی آن جان است، کَزْ خُشک و تَر است
این نه آن جان است کَافْزایَد زِ نان
یا گَهی باشد چُنین، گاهی چُنان
خَوش کُننده‌ست و خَوش و عَیْنِ خَوشی
بی‌خَوشی نَبْوَد خَوشی ای مُرتَشی
چون تو شیرین از شِکَر باشی بُوَد
کان شِکَر گاهی زِ تو غایِب شود
چون شِکَر گَردی زِ تأثیرِ وَفا
پس شِکَر کِی از شِکَر باشد جُدا؟
عاشق از خود چون غذا یابَد رَحیق
عقلْ آنجا گُم شود گُمْ ای رَفیق
عقلِ جُزویْ عشق را مُنْکِر بُوَد
گَرچه بِنْمایَد که صاحِبْ ‌سِر بُوَد
زیرک و داناست، اما نیست نیست
تا فرشته لا نَشُد آهرْمَنی‌ست
او به قول و فِعْلْ یارِ ما بُوَد
چون به حُکْمِ حالْ آیی، لا بُوَد
لا بُوَد، چون او نَشُد از هستْ نیست
چون که طَوْعًا لا نَشُد کَرْهًا بَسی‌ست
جانْ کَمال است و نِدایِ او کَمال
مُصْطَفی گویان اَرِحْنا یا بِلال
ای بِلال اَفْرازْ بانگِ سِلْسِلَت
زان دَمی کَنْدَر دَمیدَم در دِلَت
زان دَمی کآدَم از آن مَدْهوش گشت
هوشِ اَهلِ آسْمانْ بی‌هوش گشت
مُصْطفی بی‌خویش شُد زان خوبْ صَوْت
شُد نمازش از شَبِ تَعْریس فَوْت
سَر از آن خوابِ مُبارک بَرنداشت
تا نمازِ صُبح دَم آمد به چاشْت
در شبِ تَعْریس پیشِ آن عَروس
یافت جانِ پاکِ ایشانْ دَستْبوس
عشق و جانْ هر دو نَهانَند و سَتیر
گَر عَروسَش خوانده‌ام، عیبی مگیر
از مَلولی یارْ خامُش کَردَمی
گَر هَمو مُهْلَت بِدادی یک دَمی
لیک می‌گوید بِگو، هین عَیْب نیست
جُز تَقاضایِ قَضایِ غَیْب نیست
عَیْب باشد کو نَبینَد جُز که عَیْب
عَیْب کِی بینَد رَوانِ پاکِ غَیْب؟
عَیْب شُد نِسْبَت به مَخْلوقِ جَهول
نی به نِسْبَت با خداوندِ قَبول
کُفر هم نِسْبَت به خالِقْ حِکمَت است
چون به ما نِسْبَت کُنی، کُفرْ آفَت است
وَرْ یکی عَیْبی بُوَد با صد حَیات
بر مِثالِ چوب باشد در نَبات
در تَرازو هر دو را یکسان کَشَند
زان که آن هر دو چو جسم و جانْ خَوشَند
پس بزرگان این نگفتند از گِزاف
جسمِ پاکانْ عینِ جان افتاد صاف
گُفتَشان و نَفْسَشان و نَقْشَشان
جُمله جانِ مُطْلَق آمد بی‌نِشان
جانِ دشمن‌دارَشانْ جسم است صِرف
چون زیاد از نَرْد، او اسم است صِرف
آن به خاک اَنْدر شُد و کُلْ خاک شُد
وین نَمَک اَنْدر شُد و کُلْ پاک شُد
آن نمک کَزْ وِیْ مُحَمَّد اَمْلَح است
زان حَدیثِ بانَمَکْ او اَفْصَح است
این نَمَک باقی‌ست از میراثِ او
با تو‌اَنْد آن وارثانِ او، بِجو
پیشِ تو شِسْته، تو را خود پیشْ کو؟
پیشْ هَستَت، جانِ پیش‌اَنْدیش کو؟
گَر تو خود را پیش و پَس داری گُمان
بَستۀ جسمیّ و مَحْرومی زِ جان
زیر و بالا، پیش و پَس، وَصْفِ تَن است
بی‌جِهَت‌ها ذاتِ جانِ روشن است
بَرگُشا از نورِ پاکِ شَهْ نَظَر
تا نَپِنْداری تو چون کوتَه‌نَظَر
که هَمینی در غَم و شادیّ و بَس
ای عَدَم کو مَر عَدَم را پیش و پَس؟
روزِ باران است، می‌رو تا به شب
نه ازین باران، از آن بارانِ رَب

مُصْطفی روزی به گورستان بِرَفت
با جنازه‌یْ مَردی از یارانْ بِرَفت
خاک را در گورِ او آکَنْده کرد
زیرِ خاک آن دانه‌اَش را زنده کرد
این درختانَند هَمچونْ خاکیان
دست‌ها بَرکرده‌اند از خاکْدان
سویِ خَلْقان صد اِشارَت می‌کُنند
وان کِه گوشَسْتَش عِبارَت می‌کُنند
با زبانِ سَبز و با دستِ دراز
از ضَمیرِ خاک می‌گویند راز
هَمچو بَطّان سَر فرو بُرده به آب
گشته طاووسان و بوده چون غُراب
در زِمِستانْشان اگر مَحْبوس کرد
آن غُرابان را خدا طاووس کرد
در زِمِسْتانْشان اگر چه داد مرگ
زنده‌شان کرد از بهار و داد بَرگ
مُنْکِران گویند خود هست این قَدیم
این چرا بَندیم بر رَبِّ کَریم؟
کوریِ ایشان، دَرونِ دوستان
حَق برویانید باغ و بوستان
هر گُلی کَنْدَر درونْ بویا بُوَد
آن گُل از اَسْرارِ کُلْ گویا بُوَد
بویِ ایشان، رَغْمِ آنْفِ مُنْکِران
گِردِ عالَم می‌رَوَد پَرده‌دَران
مُنْکِرانْ هَمچون جُعَل زان بویِ گُل
یا چو نازک مَغْز در بانگِ دُهُل
خویشتن مَشغول می‌سازَند و غَرق
چَشم می‌دُزدَند ازین لُمْعانِ بَرق
چَشم می‌دُزدَند و آن جا چَشمْ نی
چَشمْ آن باشد که بینَد مَأمَنی
چون زِ گورستانْ پَیَمبَر بازگشت
سویِ صِدّیقه شُد و هم‌راز گشت
چَشمِ صدّیقه چو بر رویَش فُتاد
پیش آمد، دستْ بر وِیْ می‌نَهاد
بر عِمامه وْ رویِ او و مویِ او
بر گَریبان و بَر و بازویِ او
گفت پیغامبر چه می‌جویی شِتاب؟
گفت باران آمد امروز از سَحاب
جامه‌هایَت می‌بِجویَم در طَلَب
تَر نمی‌یابَم زِ باران، ای عَجَب
گفت چه بر سَر فَکَندی از اِزار؟
گفت کردم آن رِدایِ تو خِمار
گفت بَهرِ آن نِمود ای پاکْ‌جَیْب
چَشمِ پاکَت را خدا بارانِ غَیْب
نیست آن باران ازین ابرِ شما
هست ابری دیگر و دیگرْ سَما

غَیْب را ابریّ و آبی دیگر است
آسْمان و آفتابی دیگر است
نایَد آن اِلّا که بر خاصان پَدید
باقیان فی لَبْسِ مِنْ خَلْقٍ جَدید
هست باران از پِیِ پَروَردگی
هست باران از پِیِ پَژمُردگی
نَفْعِ بارانِ بهارانْ بوالْعَجَب
باغ را بارانِ پاییزی چو تَب
آن بَهاری، نازْ پَروَردَش کُند
وین خَزانی، ناخوش و زَردَش کُند
هم‌چُنین سَرما و باد و آفتاب
بر تفاوت دان و سَررشته بیاب
هم‌چُنین در غَیْب انواع است این
در زیان و سود و در رِبْح و غَبین
این دَمِ اَبْدال باشد زان بهار
در دل و جان رویَد از وِیْ سَبزه‌زار
فِعْلِ بارانِ بَهاری با درخت
آید از اَنْفاسَشان در نیکْ‌بَخت
گَر درختِ خُشک باشد در مکان
عیبِ آن از بادِ جانْ‌اَفْزا مَدان
بادْ کارِ خویش کرد و بَروَزید
آن کِه جانی داشت، بر جانَش گُزید

گفت پیغامبر زِ سَرمایِ بهار
تَن مَپوشانید یاران زینهار
زان که با جانِ شما آن می‌کُند
کان بهاران با درختان می‌کُند
لیک بُگْریزید از سَردِ خَزان
کان کُند، کو کرد با باغ و رَزان
راویان این را به ظاهِر بُرده‌اند
هم بر آن صورت قَناعَت کرده‌اند
بی‌خَبَر بودند از جانْ آن گروه
کوه را دیده، ندیده کان به کوه
آن خَزانْ نَزدِ خدا نَفْس و هواست
عقل و جانْ عینِ بهار است و بَقاست
مَر تو را عقلی‌ست جُزویْ در نَهان
کامِلُ الْعقلی بِجو اَنْدر جهان
جُزوِ تو از کُلِّ او کُلّی شود
عقلِ کُل بر نَفْسْ چون غُلّی شود
پس به تَاْویل این بُوَد کَانْفاسِ پاک
چون بهار است و حیاتِ بَرگ و تاک
از حَدیثِ اَوْلیا نَرم و دُرُشت
تَنْ مَپوشان، زان که دینَت راست پُشت
گَرم گوید، سَرد گوید، خوش بگیر
تا زِ گرم و سَرد بِجْهی وَزْ سَعیر
گرم و سَردش نوبَهارِ زندگی‌ست
مایۀ صِدْق و یَقین و بَندگی‌ست
زان کَزو بُستانِ جان‌ها زنده است
زین جواهر بَحْرِ دلْ آکَنده است
بر دلِ عاقل هزاران غَم بُوَد
گَر زِ باغِ دلْ خِلالی کَم بُوَد

گفت صِدّیقه که ای زُبده‌یْ وجود
حِکمَتِ بارانِ امروزین چه بود؟
این زِ باران‌هایِ رَحمَت بود یا
بَهرِ تَهدید است و عَدلِ کِبْریا؟
این از آن لُطْفِ بَهاریّات بود؟
یا زِ پاییزیِّ پُرآفات بود؟
گفت این از بَهرِ تَسکینِ غَم است
کَزْ مُصیبَت بر نِژادِ آدم است
گَر بَر آن آتش بِمانْدی آدمی
بس خَرابی دَرفُتادی و کَمی
این جهان ویران شُدی اَنْدر زمان
حِرص‌ها بیرون شُدی از مَردمان
اَسْتُنِ این عالَم ای جان غَفْلَت است
هوشیاری این جهان را آفَت است
هوشیاری زان جهان است و چو آن
غالِب آید، پَست گردد این جهان
هوشیاری آفتاب و حِرصْ یَخ
هوشیاری آب و این عالَم وَسَخ
زان جهانْ اندک تَرشُّح می‌رَسَد
تا نَغُرَّد در جهانْ حِرص و حَسَد
گَر تَرَشُّح بیش‌تر گردد زِ غَیْب
نه هُنر ماند دَرین عالَمْ نه عَیْب
این ندارد حَد، سویِ آغاز رو
سویِ قصّه‌یْ مَردِ مُطرب باز رو

مُطربی کَزْ وِیْ جهان شُد پُر طَرَب
رُسته زآوازش خیالاتِ عَجَب
از نَوایَش مُرغِ دلْ پَرّان شُدی
وَزْ صَدایَش هوشِ جانْ حیران شُدی
چون بَرآمَد روزگار و پیر شُد
بازِ جانْش از عَجْز پَشِّه‌گیر شُد
پُشتِ او خَم گشت هَمچون پُشتِ خُم
ابروان بر چَشمْ هَمچون پالْدُم
گشت آوازِ لَطیفِ جانْ‌فَزاش
زشت و نَزدِ کَس نَیَرزیدی به لاش
آن نَوایِ رَشکِ زُهره آمده
همچو آوازِ خَرِ پیری شُده
خود کدامین خَوش که او ناخَوش نَشُد
یا کدامین سَقْف کان مَفْرَش نَشُد
غیرِ آوازِ عزیزان در صُدور
که بُوَد از عکسِ دَمْشان نَفْخِ صور
اَنْدرونی کَنْدَرون‌ها مَست ازوست
نیستی کین هست هامانْ هست ازوست
کَهرُبایِ فکر و هر آوازْ او
لَذَّتِ اِلْهام و وَحی و رازْ او
چون که مُطرب پیرتر گشت و ضَعیف
شُد زِ بی‌کَسْبی رَهینِ یک رَغیف
گفت عُمر و مُهلَتَم دادی بَسی
لُطْف‌ها کردی خدایا با خَسی
مَعْصیت وَرْزیده‌ام هفتاد سال
باز نَگْرفتی زِ من روزی نَوال
نیست کَسبْ امروز، مِهْمانِ تواَم
چَنگ بَهرِ تو زَنَم، کانِ تواَم
چَنگ را بَرداشت و شُد اَللّه‌جو
سویِ گورستانِ یَثرِبْ آه‌گو
گفت خواهم از حَقْ ابریشم‌بَها
گَر به نیکویی پَذیرد قَلْب ها
چون که زد بسیار و گریان سَر نَهاد
چَنگْ بالین کرد و بر گوری فُتاد
خواب بُردش، مُرغِ جانْش از حَبْس رَست
چَنگ و چَنگی را رَها کرد و بِجَست
گشت آزاد از تَن و رنجِ جهان
در جهانِ ساده و صَحرایِ جان
جانِ او آن‌جا سَرایانْ ماجَرا
کَنْدَرین جا گَر بِمانْدَنْدی مرا
خوش بُدی جانم دَرین باغ و بهار
مَستِ این صَحرا و غَیبی لاله‌زار
بی‌سَر و بی‌پا سَفَر می‌کَردَمی
بی‌لب و دندانْ شِکَر می‌خوردَمی
ذِکْر و فکری فارغ از رنجِ دِماغ
کَردَمی با ساکنانِ چَرخْ لاغ
چَشم بَسته عالَمی می‌دیدَمی
وَردْ و ریحانْ بی‌کَفی می‌چیدَمی
مُرغِ آبی غَرقِ دریایِ عَسَل
عین اَیّوبی شراب و مُغْتَسَل
که بِدو اَیّوب از پا تا به فَرق
پاک شُد از رَنج‌ها چون نورِ شرق
مثنوی در حَجْم گَر بودی چو چَرخ
دَرنَگُنجیدی دَرو زین نیمْ بَرْخ
کان زمین و آسْمانِ بَسْ فَراخ
کرد از تَنگی دِلَم را شاخْ شاخ
وین جهانی کَنْدَرین خوابم نِمود
از گُشایش پَرّو بالَم را گُشود
این جهان و راهش اَرْ پیدا بُدی
کَم کسی یک لحظه‌یی آن‌جا بُدی
اَمْر می‌آمد که نه، طامِعْ مَشو
چون زِ پایَت خار بیرون شُد، بُرو
مولْ مولی می‌زَد آن‌جا جانِ او
در فَضایِ رَحمَت و اِحْسانِ او

آن زمانْ حَق بر عُمر خوابی گُماشت
تا که خویش از خواب نَتْوانِسْت داشت
در عَجَب اُفتاد کین مَعْهود نیست
این زِ غَیب اُفتاد، بی‌مَقصود نیست
سَر نَهاد و خواب بُردَش، خواب دید
کامَدَش از حَق نِدا، جانَش شَنید
آن نِدایی کَاصْلِ هر بانگ و نَواست
خود نِدا آن است و این باقی صَداست
تُرک و کُرد و پارسی‌گو و عَرَب
فَهْم کرده آن نِدا، بی‌گوش و لب
خود چه جایِ تُرک و تاجیک است و زَنگ
فَهْم کرده‌ست آن نِدا را چوب و سنگ
هر دَمی از وِیْ هَمی آید اَلَسْت
جوهر و اَعْراض می‌گَردند مَست
گَر نمی‌آید بَلی زیشان، ولی
آمَدَنْشان از عَدَم باشد بلی
آنچه گفتم زآگهیِّ چوب و سنگ
در بَیانَشْ قِصّه بِشنو بی‌دِرنگ

اُسْتُنِ حَنّانه از هَجْرِ رَسول
ناله می‌زد، هَمچو اَرْبابِ عُقول
گفت پیغامبر چه خواهی ای سُتون؟
گفت جانم از فِراقَت گشت خون
مَسْنَدَت من بودم، از من تاختی
بر سَرِ مِنْبَر تو مَسْنَد ساختی
گفت خواهی که تو را نَخْلی کُنند؟
شرقی و غربی زِ تو میوه چِنَند؟
یا در آن عالَمْ حَقَت سَروی کُند؟
تا تَر و تازه بِمانی تا اَبَد؟
گفت آن خواهم که دایم شُد بَقاش
بِشْنو ای غافِل کَم از چوبی مَباش
آن سُتون را دَفْن کرد اَنْدر زمین
تا چو مَردم حَشْر گردد یَوْمِ دین
تا بِدانی هرکِه را یَزدان بِخوانْد
از همه کارِ جَهانْ بی‌کار مانْد
هرکِه را باشد زِ یزدانْ کار و بار
یافت بارْ آن‌جا و بیرون شُد زِ کار
آن کِه او را نَبْوَد از اَسْرارْ داد
کِی کُند تَصدیقْ او ناله‌یْ جَماد؟
گوید آری، نه زِ دل بَهرِ وِفاق
تا نگویَنْدَش که هست اَهلِ نِفاق
گَر نِیَنْدی واقِفانِ اَمرِ کُن
در جهانْ رَد گشته بودی این سُخُن
صد هزاران زَاهْلِ تَقلید و نِشان
اَفْکَنَدْشان نیم وَهْمی در گُمان
که به ظَنْ تَقلید و اِسْتدلالَشان
قایم است و جُمله پَرّ و بالَشان
شُبهه‌یی اَنْگیزد آن شَیْطانِ دون
دَر فُتَند این جُمله کورانْ سَرنِگون
پایِ اِسْتدلالیانْ چوبین بُوَد
پایِ چوبینْ سَخت بی‌تَمْکین بُوَد
غیرِ آن قُطْبِ زمانِ دیده‌وَرْ
کَزْ ثَباتَش کوه گردد خیره‌سَر
پایِ نابینا عَصا باشد، عَصا
تا نَیُفتَد سَرنگونْ او بر حَصا
آن سَواری کو سِپَه را شُد ظَفَر
اَهلِ دین را کیست؟ سُلْطانِ بَصَر
با عَصا کوران اگر رَهْ دیده‌اند
در پَناهِ خَلْقِ روشن‌دیده‌اند
گَر نه بینایان بُدَندیّ و شَهان
جُمله کوران مُرده‌اَنْدی در جهان
نه زِ کوران کِشت آید، نه دُرود
نه عِمارَت، نه تِجارت‌ها و سود
گَر نکردی رَحْمَت و اِفْضالَتان
دَرشِکَستی چوبِ اِسْتِدلالَتان
این عَصا چِه بْوَد؟ قیاسات و دلیل
آن عَصا کِه دادَشان؟ بینا جَلیل
چون عَصا شُد آلَتِ جنگ و نَفیر
آن عَصا را خُرد بِشْکَن ای ضَریر
او عَصاتان داد تا پیشْ آمَدیت
آن عَصا از خَشمْ هم بر وِیْ زَدیت
حَلْقۀ کوران به چه کار اَنْدَرید؟
دیدبان را در میانه آوَرید
دامَن او گیر کو دادَت عَصا
دَر نِگَر کآدَم چه‌ها دید از عَصی
مُعْجزه‌یْ موسی و اَحمَد را نِگَر
چون عَصا شُد مار و اُسْتُن باخَبَر
از عَصا ماریّ و از اُسْتُن حَنین
پنج نوبَت می‌زَنَند از بَهرِ دین
گَرنه نامَعْقول بودی این مَزه
کِی بُدی حاجَت به چندین مُعْجزه؟
هرچه مَعقول است، عَقلَش می‌خورَد
بی بَیانِ مُعجزه، بی‌جَرّ و مَد
این طَریقِ بِکْرِ نامعْقول بین
در دلِ هر مُقْبلی، مَقْبول بین
هم چُنان کَزْ بیمِ آدمْ دیو و دَد
در جَزایِر دَر رَمیدَند از حَسَد
هم زِ بیمِ مُعْجزاتِ اَنْبیا
سَر کَشیده مُنکِران زیرِ گیا
تا به ناموسِ مُسلمانی زِیَنْد
در تَسَلُّس، تا ندانی که کی اَنْد
هَمچو قَلّابانْ بر آن نَقْدِ تَباه
نُقره می‌مالَند و نام پادشاه
ظاهِرِ اَلْفاظَشان توحید و شَرع
باطِنِ آن هَمچو در نانْ تُخمِ صَرع
فلسفی را زَهره نه تا دَم زَنَد
دَم زَنَد، دینِ حَقَش بَر هَم زَنَد
دست و پایِ او جَماد و جانِ او
هرچه گوید آن دو در فَرمانِ او
با زبان گَر چه که تُهمَت می‌نَهَند
دست و پاهاشانْ گواهی می‌دَهَند

سنگ‌ها اَنْدرِ کَفِ بوجَهْل بود
گفت ای اَحمَد بگو این چیست زود؟
گَر رَسولی، چیست در مُشتَم نَهان؟
چون خَبَر داری زِ رازِ آسْمان
گفت چون خواهی؟ بگویم آن چه‌هاست
یا بگویند آن که ما حَقّیم و راست؟
گفت بوجَهْل این دُوُم نادِرتَر است
گفت آری، حَق از آن قادرتَر است
از میانِ مُشتِ او هر پاره سَنگ
در شَهادت گفتن آمد بی‌دِرَنگ
لا اِلهَ گفت و اِلَّا اللّهْ گفت
گوهرِ اَحمَد رَسولُ اللّه سُفت
چون شَنید از سنگ‌ها بوجَهْل این
زَد زِ خشمْ آن سنگ‌ها را بر زمین

باز گَرد و حالِ مُطْرب گوش‌دار
زان که عاجز گشت مُطرب زِانْتِظار
بانگ آمد مَر عُمَر را کِی عُمَر
بَندۀ ما را زِ حاجَتْ بازْخَر
بَنده‌یی داریم خاص و مُحْتَرم
سویِ گورستانْ تو رَنْجه کُن قَدَم
ای عُمَر بَر جِه زِ بَیْتُ اَلْمالِ عام
هفتصد دینار دَر کَفْ نِهْ تمام
پیشِ او بَر کِی تو ما را اختیار
این قَدَر بِسْتانْ کُنون، مَعْذور دار
این قَدَر از بَهرِ ابریشم‌بَها
خَرج کُن، چون خَرج شُد این‌جا بیا
پس عُمَر زان هَیْبَتِ آواز جَست
تا میان را بَهرِ این خِدمَت بِبَست
سویِ گورستانْ عُمَر بِنْهاد رو
در بَغَل هَمْیان، دَوان در جُست و جو
گِرد گورستان دَوانه شُد بَسی
غیرِ آن پیر او ندید آن‌جا کسی
گفت این نَبْوَد، دِگَر باره دَوید
مانده گشت و غیرِ آن پیرْ او ندید
گفت حَق فرمود ما را بَنده‌یی‌ست
صافی و شایسته و فَرخُنده‌‌یی‌ست
پیرِ چَنگی کِی بُوَد خاصِ خدا؟
حَبَّذا ای سِرِّ پنهان، حَبَّذا
بارِ دیگر گِردِ گورستانْ بِگَشت
هَمچو آن شیرِ شکاری گِردِ دشت
چون یَقین گشتَش که غیرِ پیر نیست
گفت در ظُلْمَت دلِ روشن بَسی‌ست
آمد او با صد اَدَب آن‌جا نِشَست
بر عُمَر عَطْسه فُتاد و پیر جَست
مَر عُمر را دید مانْد اَنْدر شِگِفت
عَزْمِ رفتن کرد و لَرزیدن گرفت
گفت در باطِن خدایا از تو داد
مُحْتَسِب بر پیرَکی چَنگی فُتاد
چون نَظَر اَنْدر رُخِ آن پیر کرد
دید او را شَرمسار و رویْ‌زرد
پس عُمَر گُفتَش مَتَرس، از من مَرَم
کِتْ بِشارَت‌ها زِ حَق آوَرْده‌ام
چند یَزدانْ مِدحَتِ خویِ تو کرد
تا عُمَر را عاشقِ رویِ تو کرد
پیشِ من بِنْشین و مَهْجوری مَساز
تا به گوشَت گویم از اِقْبالْ راز
حَق سَلامَت می‌کُند، می‌پُرسَدَت
چونی از رَنج و غَمانِ بی‌حَدَت؟
نَکْ قُراضه‌یْ چند ابریشم‌بَها
خَرج کُن این را و باز این‌جا بیا
پیر لَرزان گشت چون این را شَنید
دست می‌خایید و بر خود می‌طَپید
بانگ می‌زد کِی خدایِ بی‌نَظیر
بَسْ، که از شَرمْ آب شُد بیچاره پیر
چون بَسی بِگْریست و از حَدْ رفت دَرد
چَنگ را زد بر زمین و خُرد کرد
گفت ای بوده حِجابَم از اِله
ای مرا تو راهْ‌زَن از شاه‌ْراه
ای بِخورده خونِ من هفتاد سال
ای زِ تو رویَم سِیَه پیشِ کَمال
ای خدایِ با عَطای با وَفا
رَحْم کُن بر عُمْرِ رَفته در جَفا
داد حَقْ عُمری که هر روزی از آن
کَس نَدانَد قیمتِ آن در جهان
خَرج کردم عُمرِ خود را دَم به دَم
دَر دَمیدم جُمله را در زیر و بَم
آه کَزْ یادِ رَه و پَرده‌یْ عِراق
رفت از یادم دَمِ تَلْخِ فراق
وای کَزْ تَریِّ زیر اَفْکَندِ خُرد
خُشک شُد کِشتِ دلِ من، دل بِمُرد
وای کَزْ آوازِ این بیست و چهار
کاروان بُگذشت و بی‌گَهْ شُد نَهار
ای خدا، فریادْ زین فریادخواه
داد خواهم، نه زِ کَس، زین دادْخواه
دادْ خود از کَس نیابَم جُز مگر
زان که او از من به من نزدیک‌تر
کین مَنی از وِیْ رَسَد دَمْ دَم مرا
پَس وِرا بینم چو این شُد کَم مرا
هَمچو آن کو با تو باشد زَرْشُمَر
سویِ او داری نه سویِ خود نَظَر

پس عُمَر گُفتَش که این زاریِّ تو
هست هم آثارِ هُشیاریِ تو
راهِ فانی گشته، راهی دیگر است
زان که هُشیاری گناهی دیگر است
هست هُشیاری زِ یادِ ما مَضی
ماضی و مُسْتَقبَلَت پَرده‌یْ خدا
آتش اَنْدر زَن به هر دو، تا به کِی
پُر گِرِه باشی ازین هر دو چو نِی؟
تا گِرِه با نِی بُوَد، هم‌راز نیست
هم‌نِشینِ آن لب و آواز نیست
چون به طَوْفی خود به طَوْفی مُرتَدی
چون به خانه آمدی هم با خَودی
ای خَبَرهات از خَبَردِهْ بی‌خَبَر
توبۀ تو از گناهِ تو بَتَر
ای تو از حالِ گذشته توبه‌جو
کِی کُنی توبه ازین توبه، بِگو؟
گاهْ بانگِ زیر را قِبْله کُنی
گاهْ گریه‌یْ زار را قُبْله زَنی
چون که فاروقْ آیِنه‌یْ اسرار شُد
جانِ پیر از اَنْدَرون بیدار شُد
هَمچو جانْ بی‌گریه و بی‌خنده شُد
جانْش رفت و جانِ دیگر زنده شُد
حیرتی آمد دَرونَش آن زمان
که بُرون شُد از زمین و آسْمان
جُست و جویی از وَرایِ جُست و جو
من نمی‌دانم، تو می‌دانی بِگو
حال و قالی از وَرایِ حال و قال
غَرقه گشته در جَمالِ ذواَلْجَلال
غَرقه‌یی نه که خَلاصی باشَدَش
یا به جُز دریا کسی بِشْناسَدَش
عقلِ جُزو از کُلّْ گویا نیستی
گَر تَقاضا بر تَقاضا نیستی
چون تَقاضا بر تَقاضا می‌رَسَد
موجِ آن دریا بِدین جا می‌رَسَد
چون که قِصه‌یْ حالِ پیر این‌جا رَسید
پیر و حالَش رویْ در پَرده کَشید
پیرْ دامَن را زِ گفت و گو فَشانْد
نیمْ گفته در دَهانِ ما بِمانْد
از پِیِ این عیش و عِشْرَتْ ساختن
صد هزاران جانْ بِشایَد باختن
در شکارِ بیشۀ جانْ باز باش
هَمچو خورشیدِ جهانْ جان‌باز باش
جانْ‌فَشان اُفتاد خورشیدِ بُلند
هر دَمی تی می‌شود پُر می‌کُنند
جانْ فَشان ای آفتابِ مَعْنوی
مَر جهانِ کُهنه را بِنْما نوی
در وجودِ آدمی جان و رَوان
می‌رَسَد از غَیبْ چون آبِ رَوان

گفت پیغامبر که دایمْ بَهرِ پَند
دو فرشته خوشْ مُنادی می‌کُنند
کِی خدایا، مُنْفِقان را سیر دار
هر دِرَمْشان را عِوَض دِهْ صد هزار
ای خدایا، مُمْسِکان را در جهان
تو مَدِه اِلّا زیانْ اَنْدر زیان
ای بَسا اِمْساکْ کَزْ اِنفْاقْ بِهْ
مالِ حَق را جُز به اَمرِ حَق مَدِه
تا عِوَض بینی تو گنجِ بی‌کَران
تا نباشی از عِدادِ کافَران
کُاشْتُرانْ قُربان هَمی‌کردند تا
چیره گردد تیغَشان بر مُصْطَفی
اَمرِ حَق را بازجو از واصِلی
اَمرِ حَق را دَر نَیابَد هر دلی
چون غُلامِ یاغی‌یی کو عَدل کرد
مالِ شَهْ بر یاغیان او بَذْل کرد
در نُبی اِنْذارِ اَهلِ غَفلَت است
کان همه اِنْفاق‌هاشان حَسرت است
عَدلِ این یاغیّ و دادش نَزدِ شاه
چه فَزایَد؟ دوری و رویِ سیاه
سَروَرانِ مکّه در حَرْبِ رَسول
بودَشان قُربانْ به اومیدِ قَبول
بَهرِ این مؤمن هَمی‌گوید زِ بیم
در نمازْ اِهْدِ الصِّراطَ اَلْمُسْتَقیم
آن دِرَم دادنْ سَخی را لایِق است
جان سِپُردن خود سَخایِ عاشق است
نان دَهی از بَهرِ حَق، نانَت دَهَند
جان دَهی از بَهرِ حَق، جانَت دَهَند
گَر بِریزَد بَرگ‌هایِ این چَنار
بَرگِ بی‌بَرگیش بَخشَد کِردگار
گَر نَمانْد از جود در دستِ تو مال
کِی کُند فَضْلِ اِلهَت پای‌ْمال؟
هرکِه کارَد، گردد اَنْبارَش تَهی
لیکَشْ اَنْدر مَزرعه باشد بهی
وان کِه در اَنْبار مانْد و صَرفه کرد
اُشْپُش و موش حوادثْ پاک خَورْد
این جهانْ نفی است، در اِثْباتْ جو
صورَتَت صِفْر است، در مَعْنیْت جو
جانِ شورِ تَلْخ، پیشِ تیغْ بَر
جانِ چون دریایِ شیرین را بِخَر
وَرْ نمی‌دانی شُدن زین آسْتان
باری از من گوش کُن این داستان