دل می‌رود ز دستم صاحب‌دلان خدا را
دردا که راز پنهان خواهد شد آشکارا
کشتی‌شکستگانیم ای بادِ شُرطِه برخیز
باشد که باز بینم دیدارِ آشنا را
ده‌روزه مِهرِ گردون افسانه است و افسون
نیکی به جای یاران فرصت شمار یارا
در حلقهٔ گُل‌ و مُل خوش خواند دوش بلبل
هاتِ الصَّبُوحَ هُبّوا یا ایُّها السُّکارا
ای صاحبِ کرامت شُکرانهٔ سلامت
روزی تَفَقُّدی کن درویشِ بی‌نوا را
آسایشِ دو گیتی تفسیرِ این دو حرف است
با دوستان مُرُوَّت با دشمنان مُدارا
در کویِ نیک‌نامی ما را گذر ندادند
گر تو نمی‌پسندی تغییر کن قضا را
آن تَلخ‌وَش که صوفی اُم‌ُّالخَبائِثَش خواند
اَشهیٰ لَنا و اَحلیٰ مِن قُبلَةِ العَذارا
هنگامِ تنگ‌دستی در عیش کوش و مستی
کاین کیمیایِ هستی قارون کند گدا را
سرکش مشو که چون شمع از غیرتت بسوزد
دلبر که در کفِ او موم است سنگِ خارا
آیینهٔ سِکَندر جامِ مِی است بنگر
تا بر تو عرضه دارد احوالِ مُلکِ دارا
خوبان پارسی‌گو بخشندگانِ عمرند
ساقی بده بشارت رندانِ پارسا را
حافظ به خود نپوشید این خرقهٔ مِی‌ْآلود
ای شیخِ پاک‌دامن معذور دار ما را

خواجه چرا کرده‌یی رویْ تو بر ما تُرُش؟
زین شِکَرستان بُرو هست کَس این جا تُرُش؟
در شِکَرستانِ دلْ قَند بُوَد هم خَجِل
تو زِ کجا آمدی ابرو و سیما تُرُش
بر فَلَک آن طوطیان جُمله شِکَر می‌خورَند
گَر نَپَری بر فَلَک مَنْگَر بالا تُرُش
رُستَمِ میدانِ فکر پیشِ عَروسانِ بِکْر
هیچ بُوَد در وصالْ وَقتِ تماشا تُرُش؟
هر کِه خورَد میْ صَبوح روز بُوَد شیرگیر
هر کِه خورَد دوغْ هست امشب و فَردا تُرُش
مؤمن و ایمان و دین ذوق و حَلاوَت بُوَد
تو به کجا دیده‌یی طَبْلهٔ حَلْوا تُرُش؟
این تُرُشی‌ها همه پیشِ تو زان جمع شُد
جِنْس رَوَد سویِ جِنْس تُرْش رَوَد با تُرُش
وَاللّهْ هر میوه‌یی کو نَپَزَد ز آفتاب
گر چه بُوَد نیشِکَر نَبْوَد اِلّا تُرُش
سوزشِ خورشیدِ عشقْ صبر بُوَد صبر کُن
روزِ دو سه صبر بِهْ مَذهَبِ تو با تُرُش
هر کِه تُرُش بینی‌اَش دان کِه زِ آتش گُریخت
غوره که در سایه مانْد هست سَر و پا تُرُش
دَعوهٔ دلْ کرده‌یی وَعده وَفا کُن مَباش
در صَفِ دَعوی چو شیر وَقتِ تَقاضا تُرُش
بِنْگَر در مُصْطفیٰ چون که تُرُش شُد دَمی
کرده عِتابَش عَبَس خوانْد مَر او را تُرُش
خامُش و تُهمَت مَنِه خواجه تُرُش نیست لیک
گَهْ گَهْ قاصِد کُند مَردمِ دانا تُرُش
او چو شِکَر بوده است دلْ زِ شِکَر پُر وَلیک
در اَدَبِ کودکان باشد لالا تُرُش

کافِرانْ مِهْمانِ پیغامبر شُدند
وَقتِ شامْ ایشان به مَسجد آمدند
کامَدیم ای شاه ما اینجا قُنُق
ای تو مِهْمان‌دارِ سُکّانِ اُفُق
بی‌نَواییم و رَسیده ما زِ دور
هین بِیَفْشانْ بر سَرِ ما فَضْل و نور
گفت ای یارانِ منْ قِسْمَت کُنید
که شما پُر از من و خویِ مَنید
پُر بُوَد اَجْسامِ هر لشکر زِ شاه
زان زَنَندی تیغْ بر اَعْدایِ جاه
تو به خشمِ شَهْ زَنی آن تیغ را
وَرْنه بر اِخْوان چه خشم آید تو را
بر برادرْ بی‌گُناهی می‌زَنی
عکسِ خشمِ شاهْ گُرزِ دَهْ‌مَنی
شَه یکی جان است و لشکر پُر ازو
روحْ چون آبست واین اَجْسامْ جو
آبِ روحِ شاه اگر شیرین بُوَد
جُمله جوها پُر زِ آبِ خوش شود
که رَعیَّتْ دینِ شَهْ دارند و بَس
این چُنین فرمود سُلطانِ عَبَس
هر یکی یاری، یکی مِهْمان گُزید
در میانْ یک زَفْت بود و بی‌نَدید
جسمِ ضَخْمی داشت، کَس او را نَبُرد
مانْد در مَسجد چو اَنْدَر جامْ دُرد
مُصْطَفی بُردَش چو وا ماْند از همه
هفت بُز بُد شیردِهْ اَنْدَر رَمه
که مُقیمِ خانه بودَنْدی بُزان
بَهرِ دوشیدنْ برایِ وَقتِ خوان
نان و آش و شیرِ آن هر هفت بُز
خورْد آن بوقَحْطِ عوجِ اِبْنِ غُز
جُمله اَهْلِ بَیتْ خشمْ‌آلو شُدند
که همه در شیرِ بُز طامِع بُدَند
مَعده طَبْلی‌خوار هَمچون طَبْل کرد
قِسْم هجْده آدمی تنها بِخَورْد
وَقتِ خُفتن رفت و در حُجْره نِشَست
پَس کَنیزک از غَضَب دَر را بِبَست
از بُرونْ زَنجیرِ دَر را دَر فَکَند
که ازو بُد خشمگین و دَردْمَند
گَبْر را در نیم‌ِشب یا صُبحْ دَم
چون تَقاضا آمد و دَردِ شِکَم
از فِراشِ خویش سویِ دَر شِتافت
دست بر دَر چون نَهاد، او بسته یافت
دَر گُشادن حیله کرد آن حیله‌ساز
نوعْ نوع و خود نَشُد آن بَند باز
شُد تقاضا بر تَقاضا خانه تَنگ
مانْد او حیران و بی‌دَرمان و دَنگ
حیله کرد او و به خواب اَنْدَر خَزید
خویشتن در خواب در ویرانه دید
زان که ویرانه بُد اَنْدَر خاطِرَش
شُد به خواب اَنْدَر همان جا مَنْظَرش
خویش در ویرانه‌یی خالی چو دید
او چُنان مُحْتاج اَنْدَر دَمْ بِرید
گشت بیدار و بِدید آن جامه خواب
پُر حَدَث، دیوانه شُد از اِضْطِراب
زَ انْدَرونِ او بَرآمَد صد خُروش
زین چُنین رُسواییِ بی‌خاکْ‌پوش
گفت خوابَم َبَّتر از بیداری‌اَم
که خورَم این سو و آن سو می‌ری‌اَم
بانگ می‌زَد وا ثُبورا، وا ثُبور
هم چُنان که کافِر اَنْدَر قَعْرِ گور
مُنْتَظِر که کِی شود این شب به َسر
یا بَرآیَد دَر گُشادن بانگِ دَر
تا گُریزَد او چو تیری از کَمان
تا نَبینَد هیچ کَس او را چُنان
قِصّه بسیاراست، کوتَه می‌کُنم
باز شُد آن دَر، رَهید از دَرد و غَم

بود مَردی صالِحی رَبّانی‌یی
عقلِ کامل داشت و پایان دانی‌یی
در دِه ضَروان به نزدیکِ یَمَن
شُهره اَنْدَر صَدْقه و خُلْقِ حَسَن
کعبهٔ دَرویش بودی کویِ او
آمَدَندی مُسْتَمَندانْ سویِ او
هم زِ خوشه عُشر دادی بی‌ریا
هم زِ گندمْ چون شُدی از کَهْ جُدا
آرْد گشتی عُشر دادی هم ازان
نان شُدی عُشرِ دِگَر دادی زِ نان
عُشرِ هر دَخْلی فُرو نَگْذاشتی
چارْباره دادی زانچه کاشتی
بَسْ وصیَّت‌ها بِگُفتی هر زمان
جمعِ فرزندانِ خود را آن جوان
اللهْ اللهْ قِسْمِ مِسْکین بَعدِ من
وا مگیریدش زِ حِرْصِ خویشتن
تا بِمانَد بر شما کِشت و ثِمار
در پَناهِ طاعَتِ حَقْ پایدار
دَخْل‌ها و میوه‌ها جُمله زِ غَیْب
حَقْ فرستاده‌ست بی‌تَخْمین و رَیْب
در مَحَلّ دَخْل اگر خَرجی کُنی
دَرگَهِ سود است سودی بر زنی
تُرک اَغْلَب دَخْل را در کِشتزار
بازْ کارَد که وِی است اَصْلِ ثِمار
بیش تَر کارَد خورَد زان اندکی
که ندارد در بِروییدن شَکی
زان بِیَفشانَد به کِشتن تُرْک دست
کان غَلَه‌ش هم زان زَمینْ حاصِل شُده‌ست
کَفْشگَر هم آنچه اَفْزایَد زِ نان
می‌خَرَد چرم و اَدیم و سَختیان
که اصولِ دَخْلَم این‌ها بوده‌اند
هم از این‌ها می‌گُشایَد رِزْقْ بَند
دَخل از آن جا آمده سْتَش لاجَرَم
هم در آن جا می‌کنَد داد و کَرَم
این زمین و سَختیان پَرده‌ست و بَس
اَصْلِ روزی از خدا دانْ هر نَفَس
چون بِکاری در زمینِ اَصلْ کار
تا بِرویَد هر یکی را صد هزار
گیرم اکنون تُخْم را گر کاشتی
در زمینی که سَبَب پِنْداشتی
چون دو سه سال آن نَرویَد چون کُنی؟
جُز که در لابِه وْ دُعا کَفْ دَر زَنی
دست بر سَر می‌زنی پیشِ اِله
دست و سَر بر دادنِ رِزْقَش گواه
تا بِدانی اَصْلِ اَصْلِ رِزْق اوست
تا هَمو را جویَد آن کِه رِزْق‌جوست
رِزْق از وِیْ جو مَجو از زَیْد و عَمْر
مَستی از وِیْ جو مَجو از بَنگ و خَمْر
توانگری زو خو نه از گنج و مال
نُصرت از وِیْ خواه نه از عَمّ و خال
عاقِبَت زین‌ها بِخواهی ماندن
هین کِه را خواهی در آن دَمْ خواندن؟
این دَمْ او را خوان و باقی را بِمان
تا تو باشی وارِثِ مُلْکِ جهان
چون یَفِرُّ الْمَرْءُ آید مِنْ اَخیه
یَهْرُبُ الْمَوْلودُ یَومًا مِنْ اَبیه
زان شود هر دوستْ آن ساعت عَدو
که بُتِ تو بود و از رَهْ مانعْ او
رویْ از نَقّاشِ رو می‌تافتی
چون زِ نَقْشی اُنْسِ دلْ می‌یافتی
این دَم اَرْ یارانْت با تو ضِد شوند
وَزْ تو بَرگردند و در خَصْمی رَوَند
هین بگو نَکْ روزِ من پیروز شُد
آنچه فردا خواست شُد امروز شُد
ضِدّ من گشتند اَهْلِ این سَرا
تا قیامَت عین شُد پیشین مرا
پیش ازان که روزگارِ خود بَرَم
عُمر با ایشان به پایان آوَرَم
کالهٔ معیوب بِخْریده بُدَم
شُکر کَزْ عیبَش بِگَهْ واقِف شُدم
پیش از آن کَزْ دستْ سَرمایه شُدی
عاقِبَت مَعْیوبْ بیرون آمدی
مالْ رفته عُمرْ رفته ای نَسیب
ماه و جان داده پِی کاله‌یْ مَعیب
رَخْت دادم زَرّ قَلْبی بِسْتَدَم
شادْ شادان سویِ خانه می‌شُدَم
شُکْر کین زَرْ قَلْب پیدا شُد کُنون
پیش ازان که عُمْر بُگْذشتی فُزون
قَلْب مانْدی تا اَبَد در گَردَنَم
حَیْف بودی عُمرْ ضایع کردَنَم
چون بِگَهْ‌تَر قَلْبیِ او رو نِمود
پایِ خود زو وا کَشَم من زودْ زود
یارِ تو چون دُشمنی پیدا کُند
گَرّ حِقْد و رَشکِ او بیرون زَنَد
تو ازان اِعْراضِ او اَفْغان مَکُن
خویشتن را اَبْلَه و نادان مَکُن
بلکه شُکرِ حَق کُن و نانْ بَخش کُن
که نگشتی در جَوالِ او کُهُن
از جَوالَش زود بیرون آمدی
تا بِجویی یارِ صِدْقِ سَرمَدی
نازنین یاری که بَعد از مرگِ تو
رِشتهٔ یاریّ او گردد سه تو
آن مگر سُلطان بُوَد شاهِ رَفیع
یا بُوَد مَقْبولِ سُلطان و شَفیع
رَستی از قَلّاب و سالوس و دَغَل
غُرّ او دیدی عِیان پیش از اَجَل
این جَفایِ خَلْقْ با تو در جهان
گَر بِدانی گنجِ زَر آمد نَهان
خَلْق را با تو چُنین بَدخو کُنند
تا تورا ناچار رو آن سو کُنند
این یَقین دان که در آخِر جُمله‌شان
خَصْم گردند و عَدوّ و سَرکَشان
تو بِمانی با فَغان اَنْدَر لَحَد
لا تَذَرْنی فَرْد خواهان از اَحَد
ای جَفایَت بِهْ زِ عَهْدِ وافیان
هم زِ دادِ توست شَهْدِ وافیان
بِشْنو از عقلِ خود ای اَنْباردار
گندمِ خود را به اَرْضُ اللهْ سِپار
تا شود ایمِن زِ دُزد و از شُپُش
دیو را با دیوْچه زوتَر بِکُش
کو هَمی تَرسانَدَت هر دَمْ زِ فقر
هَمچو کَبکَش صَیْد کُن ای نَرّه صَقْر
بازِ سُلطانِ عزیزِ کامیار
نَنگ باشد که کُند کَبکَش شِکار
بَسْ وَصیَّت کرد و تُخْمِ وَعْظ کاشت
چون زمینْشان شوره بُد سودی نداشت
گَرچه ناصِح را بُوَد صد داعیه
پَند را اُذْنی بِبایَد واعیه
تو به صد تَلْطیفْ پَندش می‌دَهی
او زِ پَندَت می‌کُند پَهْلو تَهی
یک کَسِ نامُسْتَمِع زِ اسْتیز و رَد
صد کَسِ گوینده را عاجِز کُند
زَ انْبیا ناصِح‌تَر و خوشْ لَهجه‌تَر
کی بُوَد؟ کِه گْرِفْت دَمْشان در حَجَر
زانچه کوه و سَنگ درکار آمدند
می‌نَشُد بَدبَخت را بُگْشاده بَند
آن چُنان دل‌ها که بُدْشان ما و من
نَعْتَشان شُد بَلْ اَشَدُّ قَسْوَةً

گفت صوفی در قِصاصِ یک قَفا
سَر نَشایَد باد دادن از عَمی
خِرقهٔ تسلیم اَنْدَر گردنم
بر من آسان کرد سیلی خوردنم
دید صوفی خَصْمِ خود را سَخت زار
گفت اگر مُشتَش زَنَم من خَصْم‌وار
او به یک مُشتَم بِریزَد چون رَصاص
شاه فرماید مرا زَجْر و قِصاص
خیمه ویران است و بِشْکَسته وَتَد
او بَهانه می‌جُوَد تا دَر فُتَد
بَهْرِ این مُرده دریغ آید دریغ
که قِصاصَم اُفْتَد اَنْدَر زیرِ تیغ
چون نمی‌توانست کَف بر خَصْم زَد
عَزمَش آن شُد کِشْ سویِ قاضی بَرَد
که تَرازویِ حَق است و کَیْله‌اَش
مَخْلَص است از مَکْرِ دیو و حیله‌اَش
هست او مِقْراضِ اَحْقاد و جِدال
قاطِعِ جنگِ دو خَصْم و قیل و قال
دیو در شیشه کُند اَفْسونِ او
فِتْنه‌ها ساکِن کُند قانونِ او
چون تَرازو دید خَصْمِ پُر طَمَع
سَرکَشی بُگْذارَد و گردد تَبَع
وَر تَرازو نیست گَر اَفْزون دَهیش
از قِسَم راضی نگردد آگَهیش
هست قاضی رَحمَت و دَفْعِ سِتیز
قَطره‌یی از بَحْرِ عدلِ رَسْتخیز
قَطره گرچه خُرد و کوتَه‌پا بُوَد
لُطْفِ آبِ بَحْر ازو پیدا بُوَد
از غُبار اَرْ پاک داری گِله را
تو زِ یک قطره بِبینی دَجْله را
جُزوها بر حالِ کُل‌ها شاهِد است
تا شَفَق غَمّاز خورشید آمده ست
آن قَسَم بر جسمِ اَحمَد رانْد حَق
آنچه فَرموده‌ست کَلّا وَالشَّفَق
مور بر دانه چرا لَرْزان بُدی
گَر از آن یک دانه خَرمَن‌دان بُدی؟
بر سَرِ حَرف آ که صوفی بی‌دل است
در مُکافاتِ جَفا مُسْتَعْجِل است
ای تو کرده ظُلْم‌ها چون خوشْ‌دلی؟
از تَقاضایِ مُکافی غافِلی؟
یا فراموشَت شُده‌ست از کَرده‌هات
که فُرو آویخت غَفلَت پَرده‌هات؟
گَر نه خَصْمی هاسْتی اَنْدَر قَفات
جِرمِ گَردونْ رَشک بُردی بر صَفات
لیکْ مَحْبوسی برایِ آن حُقوق
اندک اندک عُذْر می‌خواه از عُقوق
تا به یکبارت نگیرد مُحْتَسِب
آبِ خود روشن کُن اکنون با مُحِب
رَفت صوفی سویِ آن سیلی‌زَنَش
دست زَد چون مُدَّعی در دامَنَش
اَنْدَر آوَرْدش بر قاضی کَشان
کین خَر اِدْبار را بر خَر نِشان
یا به زَخْمِ دِرّه او را دِهْ جَزا
آن چُنان که رایِ تو بینَد سِزا
کان که از زَجْرِ تو میرَد در دَمار
بر تو تاوان نیست آن باشد جُبار
در حَد و تَعْزیرِ قاضی هر کِه مُرد
نیست بر قاضی ضَمان کو نیست خُرد
نایِبِ حَقّ است و سایه‌یْ عَدلِ حَق
آینه‌یْ هر مُسْتَحِّق و مُسْتَحَق
کو اَدَب از بَهْرِ مَظْلومی کُند
نه برایِ عِرض و خشم و دَخْلِ خَود
چون برایِ حَقّ و روزِ آجِله‌ست
گَر خطایی شُد دِیَت بر عاقِله‌ست
آن کِه بَهرِ خود زَنَد او ضامِن است
وان کِه بَهرِ حَق زَنَد او آمِن است
گَر پدر زد مَر پسر را و بِمُرد
آن پدر را خونْ‌بها باید شِمُرد
زان که او را بَهرِ کارِ خویش زَد
خِدمَتِ او هست واجب بر وَلَد
چون مُعَلِّم زَد صَبی را شُد تَلَف
بر مُعَلِّم نیست چیزی لا تَخَف
کان مُعَلِّم نایِب اُفتاد و اَمین
هَر امین را هست حُکْمَش هم چُنین
نیست واجِبْ خِدمَتِ اُستا بَرو
پَسْ نبود اُستا به زَجرَش کارْجو
وَرْ پدر زَد او برایِ خود زَده ست
لاجَرَم از خون بَها دادن نَرَست
پَسْ خودی را سَر بِبُر ای ذوالْفَقار
بی‌خودی شو فانی‌یی دَرویش‌وار
چون شُدی بی‌خود هر آنچه تو کُنی
ما رَمَیْتَ اِذْ رَمَیْتی ایمنی
آن ضَمان بر حَق بُوَد نه بر اَمین
هست تَفْصیلَش به فِقْه اَنْدَر مُبین
هر دُکانی راست سودایی دِگَر
مثنوی دُکّان فَقراست ای پسر
در دکان کَفْشگَر چَرم است خوب
قالِبِ کَفْش است اگر بینی تو چوب
پیشِ بَزّازان قَز و اَدْکَن بُوَد
بَهرِ گَزْ باشد اگر آهن بُوَد
مثنویِّ ما دُکانِ وَحْدت است
غیرِ واحد هرچه بینی آن بُت است
بُتْ سُتودن بَهرِ دامِ عامه را
هم‌چُنان دان کَالْغَرانیقُ الْعُلی
خوانْدَش در سورهٔ وَالنَّجْم زود
لیکْ آن فِتْنه بُد از سوره نبود
جُمله کُفّار آن زمان ساجِد شُدند
هم سِری بود آن که سَر بر دَر زدند
بعد ازین حَرفی‌ست پیچاپیچ و دور
با سُلَیمان باش و دیوان را مَشور
هین حَدیثِ صوفی و قاضی بیار
وان سِتَمکارِ ضَعیفِ زار زار
گفت قاضی ثَبِّت الْعَرْش ای پسر
تا بَرو نَقْشی کُنم از خیر و شَر
کو زَنَنده؟ کو مَحَلِّ اِنْتِقام؟
این خیالی گشته است اَنْدَر سَقام
شَرعْ بَهرِ زندگان و اَغْنیاست
شَرعْ بر اَصْحابِ گورستان کجاست؟
آن گروهی کَزْ فَقیری بی‌سَرَند
صد جِهَت زان مُردگان فانی‌تَرَند
مُرده از یک روست فانی در گَزَند
صوفیان از صد جِهَت فانی شُدند
مرگْ یک قَتل است و این سیصد هزار
هر یکی را خونْ بَهایی بی‌شُمار
گَرچه کُشت این قوم را حَقْ بارها
ریخت بَهْرِ خون بَها اَنْبارها
هَمچو جِرجیس‌اَند هر یک در سِرا
کُشته گشته زنده گشته شصت بار
کُشته از ذوقِ سِنانِ دادگَر
می‌بِسوزَد که بِزَن زَخْمی دِگَر
واللهْ از عشقِ وجودِ جانْ‌پَرَست
کُشته بر قتلِ دُوُم عاشق‌تَراست
گفت قاضی من قَضادارِ حَی اَم
حاکِمِ اَصْحابِ گورستان کَی اَم؟
این به صورت گَر نه در گوراست پَست
گورها در دودمانَش آمده ست
بَسْ بِدیدی مُرده اَنْدَر گورْ تو
گور را در مُرده بین ای کورْ تو
گَر زِ گوری خِشْت بر تو اوفْتاد
عاقِلان از گور کِی خواهند داد؟
گِردِ خشم و کینهٔ مُرده مَگَرد
هین مَکُن با نَقْشِ گرمابه نَبَرد
شُکر کُن که زنده‌یی بر تو نَزَد
کان که زنده رَد کُند حَق کرد رَد
خَشم اَحیا خشمِ حَقّ و زَخْمِ اوست
که به حَقْ زنده‌ست آن پاکیزه‌پوست
حَقْ بِکُشت او را و در پاچَه‌ش دَمید
زود قَصّابانه پوست از وِیْ کَشید
نَفْخْ در وِیْ باقی آمد تا مَبآب
نَفْخِ حَقْ نَبْوَد چو نَفْخه‌یْ آن قَصاب
فَرقِ بسیاراست بَیْنَ النَّفْخَتَیْن
این همه زَیْن است و آن سَرجُمله شَیْن
این حَیات از وِیْ بُرید و شُد مُضِر
وان حَیات از نَفْخِ حَق شُد مُسْتَمِر
این دَمْ آن دَم نیست کایَد آن به شَرح
هین بَر آ زین قَعْرِ چه بالایِ صَرْح
نیسْتَش بر خَر نِشانْدن مُجْتَهَد
نَقْشِ هُیزم را کسی بر خَر نَهَد؟
بَر نِشَستِ او نه پُشتِ خَر سِزَد
پُشتِ تابوتیش اولی‌تَر سِزَد
ظُلْمْ چِه بْوَد؟ وَضْعْ غیرِ موضِعَش
هین مَکُن در غیرِ موضِعْ ضایِعَش
گفت صوفی پَس رَوا داری که او
سیلی‌اَم زد بی‌قِصاص و بی‌تَسو؟
این رَوا باشد که خَرْ خِرسی قَلاش
صوفیان را صَفْعْ اَنْدازَد به لاش؟
گفت قاضی تو چه داری بیش و کَم
گفت دارم در جهان من شش دِرَم؟
گفت قاضی سه دِرَم تو خَرج کُن
آن سه دیگر را به او دِهْ بی‌سُخُن
زار و رَنْجوراست و دَرویش و ضَعیف
سه دِرَم دَربایَدَش تَرّه وْ رَغیف
بر قَفایِ قاضی اُفتادش نَظَر
از قَفایِ صوفی آن بُد خوبْ‌تَر
راست می‌کرد از پِیِ سیلیش دَست
که قِصاصِ سیلی‌اَم اَرْزان شُده‌ست
سویِ گوشِ قاضی آمد بَهرِ راز
سیلی‌یی آوَرْد قاضی را فَراز
گفت هر شش را بگیرید ای دو خَصْم
من شَوَم آزاد بی‌خَرخاش و وَصْم

چنین بود در نامهٔ رهنمای
از آن پس که بود آفرین خدای
که شاها به دانش دل آباددار
ز بی دانشان دور شو یاد دار
دری را که بندش بود ناپدید
ز دانا توان بازجستن کلید
بهر دولتی کاوری در شمار
سجودی بکن پیش پروردگار
به پیروزی خود قوی دل مباش
ز ترس خدا هیچ غافل مباش
خدا ترس را کارساز است بخت
بود ناخدا ترس را کار سخت
بهر جا که باشی تنومند و شاد
سپندی به آتش فکن بامداد
مباش ایمن از دیدن چشم بد
نه از چشم بد بلکه از چشم خود
چنین زد مثل مرد گوهر شناس
که گر خوبی از خویشتن در هراس
ز بار آن درختی نیابد گزند
که از خاک سربرنیارد بلند
دو شاخه گشایان نخجیرگاه
به فحلان نخجیر یابند راه
سبق برد خود را تک آهسته‌دار
حسد را به خود راه بربسته دار
حسد مرد را دل به درد آورد
میان دو آزاده گرد آورد
به کینه مبر هیچکس را ز جای
چو از جای بردی درآرش ز پای
گرت با کسی هست کین کهن
نژادش مکن یکسر از بیخ و بن
مخواه از کسی کین آبای او
نظر بیش کن در محابای او
ز خورشید تا سایه موئی بود
که این روشن آن تیره روئی بود
ز خرما به دستی بود تا بخار
که این گل‌شکر باشد آن ناگوار
صد گرچه همسایه شد با نهنگ
در تاج دارد نه شمشیر جنگ
برادر به جرم برادر مگیر
که بس فرق باشد ز خون تا بشیر
مزن در کس از بهر کس نیش را
به پای خود آویز هر میش را
چو آمرزش ایزدی بایدت
نباید که رسم بدی آیدت
بدان را بد آید ز چرخ کبود
به نیکان همه نیکی آید فرود
مکن جز به نیکی گرایندگی
که در نیکنامی است پایندگی
منه بر دل نیکنامان غبار
که بدنامی آرد سرانجام کار
مکن کار بد گوهران را بلند
که پروردن گرگت آرد گزند
میامیز در هیچ بد گوهری
مده کیمیائی به خاکستری
چو بد گوهری سربرآرد زمرد
کند گوهر سرخ را روی زرد
زدن با خداوند فرهنگ رای
به فرهنگ باشد تو را رهنمای
چو سود درم بیش خواهی نه کم
مزن رای با مردم بی درم
کشش جستن از مردم سست کوش
جواهر خری باشد از جو فروش
همه جنسی از گور و گاو و پلنگ
به جنسیت آرند شادی به چنگ
چو در پرده ناجنس باشد همال
ز تهمت بسی نقش بندد خیال
دو آیینه را چون بهم برنهی
شود هر دو از عاریتها تهی
مشو با زبون افکنان گاو دل
که مانی در اندوه چون خر به گل
جوانمردی شیر با آدمی
ز مردم رمی دان نه از مردمی
بر آنکس که با سخت روئی بود
درشتی به از نرم خوئی بود
ستیزنده را چون بود سخت کار
به نرمی طلب کن به سختی بدار
سر خصم چون گردد از فتنه پر
به چربی بیاور به تیزی ببر
چو افتی میان دو بدخواه خام
پراکنده‌شان کن لگام از لگام
درافکن به‌هم‌گرگ را با پلنگ
تو بر آرد را از میان دو سنگ
کسی را که باشد ز دهقان و شاه
به اندازهٔ پایهٔ نه پایگاه
بسوی توانا توانا فرست
به دانا هم از جنس دانا فرست
فرستاده را چون بود چاره ساز
به اندرز کردن نباشد نیاز
به جائی که آهن درآید به زنگ
به زر داد آهن برآور ز سنگ
خزینه ز بهر زر آکندنست
زر از بهر دشمن پراکندنست
به چربی توان پای روباه بست
به حلوا دهد طفل چیزی زدست
چو مطرب به سور کسان شادباش
زبنده خود ارسروری آزاد باش
میارای خود را چو ریحان باغ
به دست کسان خوبتر شد چراغ
خزینه که با توست بر توست بار
چو دادی به دادن شوی رستگار
زر آن آتشی کاکندنیست
شراریست کز خود پراکندنیست
مگو کز ز رو صاحب زر که به
گره بدتر از بند و بند از گره
چنین گفت با آتش آتش پرست
که از ما که بهتر به جائی که هست
بگفت آتش ار خواهی آموختن
تو را کشت باید مرا سوختن
فراخ آستین شو کزین سبز شاخ
فتد میوه در آستین فراخ
ز سیری مباش آنچنان شاد کام
که از هیضهٔ زهری درافتد به جام
به گنجینهٔ مفلسی راه برد
بیفتاد و از شادمانی بمرد
همان تشنهٔ گرم را آب سرد
پیاپی نشاید به یکباره خورد
به هر منزلی کاوری تاختن
نشاید درو خوابگه ساختن
مخور آب نا آزموده نخست
به دیگر دهانی کن آن بازجست
نه آن میوه‌ای کو غریب آیدت
کزو ناتوانی نصیب آیدت
به وقت خورش هر که باشد طبیب
بپرهیزد از خوردهای غریب
بر آن ره که نارفته باشد کسی
مرو گرچه همراه داری بسی
رهی کو بود دور از اندیشه پاک
به از راه نزدیک اندیشناک
گرانباری مال چندان مجوی
که افتد به لشگرگهت گفتگوی
زهر غارت و مال کاری به دست
به درویش ده هر یک از هر چه هست
نهانی بخواهندگان چیز ده
که خشنودی ایزد از چیز به
دهش کز نظرها نهانی بود
حصار بد آسمانی بود
سپه را به اندازه ده پایگاه
مده بیشتر مالی از خرج راه
شکم بنده را چون شکم گشت سیر
کند بد دلی گر چه باشد دلیر
نه سیری چنان ده که گردند مست
نه بگذارشان از خورش تنگدست
چنان زی که هنگام سختی و ناز
بود لشگر از جزتوئی بی نیاز
به روزی دو نوبت برآرای خوان
سران سپه را یکایک بخوان
مخور باده در هیچ بیگانه بوم
تن آسان مشو تا نباشی به روم
بروشنترین کس ودیعت سپار
که از آب روشن نیاید غبار
چو روشن‌ترست آفتاب از گروه
امانت بدو داد دریا و کوه
اگر مقبلی مقبلانرا شناس
که اقبال را دارد اقبال پاس
مده مدبران را بر خویش راه
که انگور از انگور گردد سیاه
وفا خصلت مادر آورد توست
مگر از سرشتی که بود از نخست
چو مردم بگرداند آیین و حال
بگردد بر او سکهٔ ملک و مال
ز خوی قدیمی نشاید گذشت
که نتوان به خوی دگر بازگشت
منه خوی اصلی چو فرزانگان
مشو پیرو خوی بیگانگان
پیاده که اوراست آیین شود
نگونسار گردد چو فرزین شود
اگر صاحب اقبال بینی کسی
نبینم که با او بکوشی بسی
به هر گردشی با سپهر بلند
ستیزه مبر تا نیابی گزند
بنه دل به هرچ آورد روزگار
مگردان سراز پند آموزگار
اگر نازی از دولت آید پدید
سر از ناز دولت نباید کشید
بنازی که دولت نماید مرنج
که در ناز دولت بود کان گنج
چو هنگام ناز تو آید فراز
کشد دولت آنروز نیز از تو ناز
صدف زان همه تن شدست استخوان
که مغزی چو در دارد اندرمیان
ازان سخت شد کان گوهر چو سنگ
که ناید گهر جز به سختی به چنگ
به سختی در اختر مشو بدگمان
که فرخ‌تر آید زمان تا زمان
ز پیروزه گون گنبد انده مدار
که پیروز باشد سرانجام کار
مشو ناامید ارشود کار سخت
دل خود قوی کن به نیروی بخت
بر انداز سنگی به بالا دلیر
دگرگون بود کار کاید به زیر
رها کن ستم را به یکبارگی
که کم عمری آرد ستمکارگی
شه از داد خود گر پشیمان شود
ولایت ز بیداد ویران شود
تو را ایزد از بهر عدل آفرید
ستم ناید از شاه عادل پدید
نکوی رای چون رای را بد کند
چنان دان که بد در حق خود کند
چو گردد جهان گاهگاه از نورد
به گرمای گرم و به سرمای سرد
در آن گرم و سردی سلامت مجوی
که گرداند از عادت خویش روی
چنان به که هر فصلی از فصل سال
به خاصیت خود نماید خصال
ربیع از ربیعی نماید سرشت
تموز از تموز آورد سرنبشت
چو هرچ او بگردد ز ترتیب کار
بگردد بر او گردش روزگار
بجای تو گر بد کند ناکسی
تو نیز ارکنی نیکوی با کسی
همانرا همین را فراموش کن
زبان از بدو نیک خاموش کن
مژه در نخفتن چو الماس دار
به بیداری آفاق را پاس دار
چنین زد مثل کاردان بزرگ
که پاس شبانست پابند گرگ
چو یابی توانائیی در سرشت
مزن خنده کانجا بود خنده زشت
وگر ناتوانی درآید به کار
مکن عاجزی برکسی آشکار
لب از خندهٔ خرمی درمبند
غمین باش پنهان و پیدا بخند
به هر جا که حربی فراز آیدت
به حرب آزمایان نیاز آیدت
هزیمت پدیر از دگر حربگاه
نباید که یابد درآن حرب راه
گریزنده چون ره به دست آورد
به کوشندگان درشکست آورد
چو خواهی که باشد ظفر یار تو
ظفر دیده باید سپهدارتو
به فرخ رکابان فیروزمند
عنان عزیمت برآور بلند
به هرچ آری از نیک و از بد بجای
بد از خویشتن بین و نیک از خدای
چو این نامه نامور شد تمام
به شه داد و شه گشت ازو شادکام

خیز تا می خوریم و غم نخوریم
وانده روز نامده نبریم
تا توانیم کرد با همه کس
رادمردی و مردمی سپریم
قصد آزار دوستان نکنیم
پردهٔ راز دشمنان ندریم
نشنوین آنچه ناشنودنیست
زانچه ناگفتنیست درگذریم
ما که خواهیم جست عیب کسان
عیب خود بر خودی همی شمریم
ای که گفتی که عاقبت بنگر
ما نه مردان عاقبت نگریم
بندهٔ نیکوان لاله رخیم
عاشق دلبران سیمبریم
شب نباشیم جز به مصطبه‌ها
روز هر سو به گلخنی دگریم
می کشان و مقامران دغا
همه از ما بهند و ما بتریم
پاکبازان هر دو عالم را
به گه باختن به جو نخریم
دوستار نگار و سرخ مییم
دشمن مال مادر و پدریم
پدران را خدای مزد دهاد
نه چو ما کس که ناخلف پسریم

آن روز که بیش با من او را کینست
بیشش بر من کرامت تمکینست
گویم به زبان نخواهمش گر دینست
شوخیست که می کنم چه جای اینست

خوشخو شده بود آن صنم قاعده‌ساز
باز از شوخی بلعجبی کرد آغاز
چون گوز درآگند دگر باز از ناز
از ماست همی بوی پنیر آید باز

پاکبازان را چه خارا و چه خز؟
گر به رنگی قانعی در خرقه خز
جامه گه ازرق کنی، گاهی سیاه
جامه خود دانی، تو مردم را مرز
آخرت زندان تن خواهد شدن
این که بر خود می‌تنی چون کرم قز
گر تو ایزد را بدین خواهی شناخت
نیک دور افتاده‌ای، سودا مپز
چون نخواهی فهم کردن، زان چه سود؟
گر منت مشروح گویم، یا لغز
محتسب گو: در پی رندان مرو
کین جماعت را نباشد سنگ و گز
عیب مستان کم کن و در مجلس آی
گر ننوشی باده‌ای، سیبی بگز
باده خوردن در بهار ار ظلم بود
در زمستان خود نمی‌جوشید رز
گوش داری گفتهای اوحدی
تا که لؤلؤ را بدانی از خرز

نباید دوستان را دل شکستن
که چون بشکست نتوان باز بستن
دلی کو را نظر باشد به حالت
ز نور او بیفزاید جمالت
رخ خوب از نظر زینت پذیرد
ولی صورت ز معنی نور گیرد

پر مذبذب مباش و سرگردان
که ثباتست سیرت مردان
خویشتن دار و راست باش و امین
کز یسار تو ناظرند و یمین
قدم اندر زمین منه جز رست
کاسمان را نظر به جانب تست
کوش تا بی‌حضور دم نزنی
بر زمین خدا قدم نزنی
چون روی نرم باش و آهسته
تا نگردند خاکیان خسته
از تو موری اگر بیزارد
پیشت آنرا به حشر باز آرد
چون صغیر و کبیر نیست معاف
در صغایر قدم منه به گزاف
خرده را کش تو خرد میخوانی
چون به پرسش رسد فرومانی
مکن آزار خلق و گور ببین
با سلیمان چه گفت مور ببین:
که سخن گفت مور دم بسته
که سلیمان شنیدش آهسته
لیک داند که مور بی‌تابست
هر کسی، جز کسیکه درخوابست
بر ضعیفان روا نباشد زور
چه ملخ باشد آن شعیف، چه مور؟
چون حساب از نقیر خواهد بود
شاید ار مور میر خواهد بود
مرغ را دانه دادن از دینست
منطق‌الطیر عاقلان اینست
ای جوان، حاضر تو پیرانند
با ادب رو، که خرده گیرانند
هر که او از گذشته یاد کند
با دل خود به شرم داد کند
شرم دل را شکسته دارد و تن
شرم بستاندت ز ما و ز من
شرم با خود ترا به جنگ آرد
شرم رویت به نام و ننگ آرد
هر که را شرم کرد ازو دوری
بدرد پرده‌های مستوری
شرم باید، لاف نگرایی
به حدیث گزاف نگرایی
مرد را شرم سرخ روی کند
خلق را خوب خلق و خوی کند
یافت عثمان ز شرم و ایمان زین
کاتب وحی گشت و ذوالنورین
هر که داند خدای را حاضر
چشم او از حیا شود ناظر
نکند هر چه عقل نپسندد
در باطل به خود فرو بندد
شرمت از فکر عاقبت زاید
وز دوام مراقبت زاید
مردمی چیست؟ ستر پوشیدن
پهلوانی؟ به خیر کوشیدن

گاه از همه وجه طامعم می‌دانند
گاه از همه باب حاتمم می‌دانند
می‌آمی‌زند راستی را به دروغ
آنها که زبان به این و آن می‌رانند

نکویی گرچه با ناکس نشاید
برای مصلحت گه گه بباید
سگ درنده چون دندان کند تیز
تو در حال استخوانی پیش او ریز
به عرف اندر جهان از سگ بتر نیست
نکویی با وی از حکمت به در نیست
که گر سنگش زنی جنگ آزماید
ورش تیمار داری گله پاید

مفتی شرع کرم عاقلهٔ ملت جود
آنکه از مادر احرار چنو کم زاید
فتوی بنده چو از روی کرم برخواند
حکم فتوی بکند مشکل آن بگشاید
خواجه‌ای بندهٔ خود را نه به تکلیف سؤال
به مراد دل خود مکرمتی فرماید
مدتی بنده نیابد خبری زان انعام
هم در آن بی‌خبری عمر همی فرساید
چون خبر یافت هم از خواجه بپرسد کانکیست
که مراآنچه تو فرمودی ازو می‌باید
خواجه گوید که فلانست برو زو بطلب
بنده دم در کشد و هیچ بدان نفزاید
چون دگر روز بپرسد که فلان خواجه کجاست
تا بدو بگرود و پس به ادا بگراید
مردکی بیند از این بیهده گو چاکرکی
مشت کلپتره و بیهوده به هم درخاید
گویدش خواجهٔ ما رفت کنون ده روزست
تا رسیدست برو دایه و زن می‌گاید
بنده چون از پس آن رفته نخواهد رفتن
عوض آن اگر از خواجه بخواهد شاید
ور نشاید که عوض خواهد ازو آیدش آن
که حوالت نپذیرد پس از آن تا ناید

آن کس که نساخت با لقای یاران
افتاد به مکر دزد و تهدید عوان
میگفت و همی گریست و انگشت گزان
فریاد من از خوی بد و بار گران

تواضع گر چه محبوبست و فضل بیکران دارد
نباید کرد بیش از حد که هیبت را زیان دارد

آن یکی دیوانه در بغداد شد
یک دکان پر شیشه دید او شاد شد
برگرفت آنگاه سنگی ده بدست
وآن همه شیشه بیک ساعت شکست
صدهزاران شیشه میشد سرنگون
پس طراق و طمطراق آمد برون
مرد سودائی که آن سوداش کرد
از پسش خندید و بس صفراش کرد
آن یکی گفتش که ای شوریده مرد
این چرا کردی و هرگز این که کرد
سود اوبر باد دادی این زمان
مرد را درویش کردی زین زیان
گفت من دیوانهٔ بس سرکشم
وین طراق و طمطراق آید خوشم
چون خوشم این آمد اینم هست کار
با زیانم نیست یا با سود کار
در حقیقت زین همه طاق ورواق
نیست کس آگاه جز از طمطراق
هیچکس از سر کار آگاه نیست
زانکه آنجا هیچکس را راه نیست
نیست کس را از حقیقت آگهی
جمله میمیرند بادستی تهی

مکش ای آفتاب از فکر زربرپشت آتش را
ز غفلت می‌پرستی چند چون زردشت‌، آتش را
به ترک ظلم‌، ظالم برنگردد از مزاج خود
همان اخگر بودگر جمع‌گردد مشت آتش را
مشو با تندخویی از عدوی ساده‌دل ایمن
که‌آخرروی نرم آب خواهدکشت آتش را
به اهل سوزکاوش داغ جانکاهی به بار آرد
چوشمع زروی نادانی مزن انگشت آتش را
شرار خردهٔ زر، خرمن‌گل راست برق آخر
چرا ای غنچه بیرون نفکنی ازمشت آتش را
خیال التفاتش از عتابم بیش می‌سوزد
به‌گرمی فرق نتوان یافت روازپشت آتش را
نه‌تنها ناله زنهاری‌ست از برق عتاب او
به قدر شعله اینجا می‌دمد انگشت آتش را
زر از دست خسان نتوان به جز سختی جداکردن
که بی‌آهن نخواهد ریخت سنگ ازمشت آتش را
به سعی ظلم‌کی رفع مظالم می‌شود بیدل
به آب خنجروشمشیرنتوان‌کشت آتش را

گدایی هول را حکایت کنند که نعمتی وافر اندوخته بود.
یکی از پادشاهان گفتش: همی‌نمایند که مالِ بی‌کران داری و ما را مهمّی هست، اگر به برخی از آن دست‌گیری کنی چون ارتفاع رسد وفا کرده شود و شُکر گفته.
گفت: ای خداوندِ روی زمین! لایقِ قَدرِ بزرگوارِ پادشاه نباشد دستِ همّت به مالِ چون من گدایی آلوده کردن که جو جو به گدایی فراهم آورده‌ام.
گفت: غم نیست که به کافر می‌دهم، اَلْخَبیثاتُ لِلْخَبیثین.
گر آبِ چاهِ نَصرانی نه پاک است
جهودِ مُرده می‌شویی چه باک است؟
قالوُا عَجِینُ الْکِلْسِ لَیْسَ بِطاهِرٍ
قُلْنٰا نَسُدُّ بِهِ شُقوُقَ الْمَبْرَزِ
شنیدم که سر از فرمانِ ملک باز زد و حُجَّت آوردن گرفت و شوخ‌چشمی کردن.
بفرمود تا مَضمونِ خِطاب از او به زجر و توبیخ مُخَلَّص کردند.
به لطافت چو بر‌نیاید کار
سر به بی‌حرمتی کِشَد ناچار
هر‌که بر خویشتن نبخشاید
گر نبخشد کسی بر او، شاید