گفت ای عَنْقایِ حق جان را مَطاف
شُکر که باز آمدی زان کوهِ قاف
ای سِرافیلِ قیامَت گاهِ عشق
ای تو عشقِ عشق و ای دِلْخواهِ عشق
اَوَّلین خِلْعَت که خواهی دادَنَم
گوش خواهم که نَهی بر روزَنَم
گَرچه می‌دانی به صَفْوَت حالِ من
بَنده‌پَروَر گوش کُن اَقْوالِ من
صد هزاران بار ای صَدْرِ فَرید
ز آرزویِ گوشِ تو هوشَم پَرید
آن سَمیعیِّ تو وان اِصْغایِ تو
وان تَبَسُّم‌هایِ جانْ‌اَفْزایِ تو
آن نَیوشیدن کَم و بیشِ مرا
عِشوهٔ جانِ بَداَنْدیشِ مرا
قَلْب‌هایِ من که آن مَعْلومِ توست
بَس پَذیرفتی تو چون نَقْدِ دُرُست
بَهرِ گُستاخیِّ شوخِ غِرِّه‌یی
حِلْم‌ها در پیشِ حِلْمَت ذَرّه‌یی
اَوَّلا بِشْنو که چون مانْدم زِ شَسْت
اَوَّل و آخِر زِ پیشِ من بِجَسْت
ثانیا بِشْنو تو ای صَدْرِ وَدود
که بَسی جُستَم تورا ثانی نَبود
ثالثا تا از تو بیرون رَفته‌ام
گوییا ثالِثْ ثَلاثه گفته‌ام
رابِعا چون سوختْ ما را مَزرَعه
می‌نَدانَم خامِسه از رابِعه
هر کجا یابی تو خونْ بر خاک‌ها
پِی بَری باشد یَقینْ از چَشمِ ما
گفتِ من رَعْد است و این بانگ و حَنین
زَابْر خواهد تا بِبارَد بر زمین
من میانِ گفت و گریه می‌تَنَم
یا بِگِریم یا بِگویم؟ چون کُنم؟
گَر بِگویَم فوت می‌گردد بُکا
وَرْ نَگویَم چون کُنم شُکر و ثَنا
می‌فُتَد از دیده خونِ دلْ شَها
بین چه اُفتاده‌ست از دیده مرا
این بِگُفت و گریه دَر شُد آن نَحیف
که بَرو بِگْریست هم دون هم شَریف
از دِلَش چَندان بَر آمَد هایْ هویْ
حَلْقه کرد اَهْلِ بُخارا گِرْدِ اویْ
خیره گویان خیره گریان خیره‌خَند
مَرد و زن خُرد و کَلانْ حیران شُدند
شَهر همْ هم‌رَنگِ او شُد اَشْک ریز
مَرد و زن دَرهَم شُده چون رَستْخیز
آسْمان می‌گفت آن دَم با زمین
گَر قیامَت را نَدیدَستی بِبین
عقلْ حیران که چه عشق است و چه حال
تا فِراقِ او عَجَب‌تَر یا وصال؟
چَرخْ بَر خوانْده قیامَت‌نامه را
تا مَجَرِّه بَر دَریده جامه را
با دو عالَمْ عشق را بیگانگی
اَنْدَرو هفتاد و دو دیوانگی
سخت پنهان است و پیدا حیرَتَش
جانِ سُلطانانِ جانْ در حَسرَتَش
غَیْرِ هفتاد و دو مِلَّت کیشِ او
تَختِ شاهانْ تَخته‌بَندی پیشِ او
مُطربِ عشق این زَنَد وَقتِ سَماع
بَندگی بَند و خداوندی صُداع
پس چه باشد عشق؟ دریایِ عَدَم
دَر شِکَسته عقل را آن جا قَدَم
بَندگیّ و سَلْطَنَت مَعْلوم شُد
زین دو پَرده عاشقی مَکْتوم شُد
کاشْکی هستی زبانی داشتی
تا زِ هَستانْ پَرده‌ها بَرداشتی
هر چه گویی ای دَمِ هستی ازان
پَردهٔ دیگر بَرو بَستی بِدان
آفَتِ اِدْراکِ آنْ قال است و حال
خون به خون شُستَنْ مُحال است و مُحال
من چو با سوداییانَش مَحْرمَم
روز و شب اَنْدَر قَفَس در می‌دَمَم
سختْ مَست و بی‌خود و آشفته‌یی
دوش ای جان بر چه پَهْلو خُفته‌یی؟
هان و هان هُش دار بَر ناری دَمی
اَوَّلا بَر جِه طَلَب کُن مَحْرَمی
عاشق و مَستیّ و بُگْشاده زبان
اَللهْ اَللهْ اُشتُری بر ناوْدان
چون زِ راز و نازِ او گوید زَبان
یا جَمیلَ السَّتْر خوانَد آسْمان
سَتْرِ چه؟ در پَشم و پنبه آذر است
تا هَمی‌پوشیش او پیداتَر است
چون بِکوشَم تا سِرَش پنهان کُنم
سَر بَر آرَد چون عَلَم کاینک مَنَم
رَغْمِ اَنْفَم گیرَدَم او هر دو گوش
کِی مُدَمَّغ چونْش می‌پوشی؟ بِپوش؟
گویَمَش رو گَرچه بَر جوشیده‌یی
هَمچو جانْ پیدایی و پوشیده‌یی
گوید او مَحْبوسِ خُنْب است این تَنَم
چون مِیْ اَنْدَر بَزْمْ خُنْبَک می‌زَنَم
گویَمَش زان پیش که گَردی گِرو
تا نَیایَد آفَتِ مَستی بُرو
گوید از جامِ لَطیفْ‌آشامْ من
یارِ روزم تا نمازِ شامْ من
چون بِیایَد شام و دُزدَد جامِ من
گویَمَش وا دِهْ که نامَد شامِ من
زان عَرَب بِنْهاد نامِ میْ مُدام
زان که سیری نیست مِیْ‌خور را مُدام
عشقْ جوشَد بادهٔ تَحْقیق را
او بُوَد ساقی نَهانْ صِدّیق را
چون بِجویی تو به توفیقِ حَسَن
باده آبِ جان بُوَد اِبْریقْ تَن
چون بِیَفْزایَد مِیِ توفیق را
قُوَّتِ میْ بِشْکَند اِبْریق را
آب گردد ساقی و هم مَستْ آب
چون مگو وَاللهُ اَعْلَمْ بِالصَّواب
پَرتوِ ساقی‌ست کَنْدَر شیره رَفت
شیره بَر جوشید و رَقصان گشت و زَفْت
اَنْدَرین مَعنی بِپُرس آن خیره را
که چُنین کِی دیده بودی شیره را؟
بی‌تَفکُّر پیشِ هر داننده هست
آن کِه با شوریده شوراننده هست

یک جوانی بر زنی مَجنون بُده‌ست
می‌نَدادَش روزگارِ وَصلْ دَست
بَسْ شِکَنجه کرد عشقَش بر زمین
خود چرا دارد زِ اَوَّل عشقْ کین؟
عشق از اَوَّل چرا خونی بُوَد؟
تا گُریزَد آن کِه بیرونی بُوَد
چون فرستادی رَسولی پیشِ زن
آن رَسول از رَشکْ گشتی راه‌زَن
وَرْ به سویِ زن نِبِشتی کاتِبَش
نامه را تَصْحیف خوانْدی نایِبَش
وَرْ صَبا را پیک کردی در وَفا
از غُباری تیره گشتی آن صَبا
رُقْعه گَر بر پَرِّ مُرغی دوخْتی
پَرِّ مُرغ از تَفِّ رُقْعه سوخْتی
راه‌هایِ چاره را غَیرَت بِبَست
لشکرِ اندیشه را رایَتْ شِکَست
بود اَوَّل مونِسِ غَمْ اِنْتِظار
آخِرَش بِشْکَست کی؟ هم اِنْتِظار
گاه گفتی کین بَلایِ بی‌دَواست
گاه گفتی نه حَیاتِ جانِ ماست
گاه هستی زو بَر آوَرْدی سَری
گاه او از نیستی خورْدی بَری
چون که بر وِیْ سَرد گشتی این نَهاد
جوش کردی گرمْ چَشمه‌یْ اِتِّحاد
چون که با بی‌بَرگیِ غُربَت بِساخت
بَرگِ بی‌بَرگی به سویِ او بِتاخت
خوشه‌هایِ فِکْرَتَش بی‌کاه شُد
شَب‌رُوان را رَهْنِما چون ماه شُد
ای بَسا طوطیِّ گویایِ خَمُش
ای بَسا شیرینْ‌رَوانِ رو تُرُش
رو به گورستانْ دَمی خامُش نِشین
آن خَموشانِ سُخَن‌گو را بِبین
لیک اگر یک رنگ بینی خاکَشان
نیست یکسان حالَتِ چالاکَشان
شَحْم و لَحْمِ زندگان یکسان بُوَد
آن یکی غمگین دِگَر شادان بُوَد
تو چه دانی تا نَنوشی قالَشان
زان که پنهان است بر تو حالَشان
بِشْنَوی از قالْ های و هوی را
کِی بِبینی حالَتِ صدتویْ را؟
نَقْشِ ما یکسان به ضِدها مُتَّصِف
خاکْ هم یکسان رَوانْشان مُختَلِف
هم چُنین یکسان بُوَد آوازها
آن یکی پُر دَرد و آن پُر نازها
بانگِ اَسْبانْ بِشْنَوی اَنْدَر مَصاف
بانگِ مُرغانْ بِشْنَوی اَنْدَر طَواف
آن یکی از حِقْد و دیگر زِ ارْتِباط
آن یکی از رَنج و دیگر از نَشاط
هر کِه دور از حالَتِ ایشان بُوَد
پیشَش آن آوازها یکسان بُوَد
آن درختی جُنبَد از زَخْمِ تَبَر
وان درختِ دیگر از بادِ سَحَر
بَس غَلَط گشتم زِ دیگِ مُرده ریگ
زان که سَرپوشیده می‌جوشید دیگ
جوش و نوشِ هرکَسَت گوید بیا
جوشِ صِدْق و جوشِ تَزْویر و ریا
گَر نداری بو زِ جانِ روشِناس
رو دِماغی دست آوَر بوشِناس
آن دِماغی که بر آن گُلْشَن تَنَد
چَشمِ یَعْقوبان هم او روشن کُند
هین بِگو اَحْوالِ آن خسته‌جِگَر
کَزْ بُخاری دور مانْدیم ای پسر

کان جوان در جُست و جو بُد هفت سال
از خیالِ وَصلْ گشته چون خیال
سایهٔ حَق بر سَرِ بَنده بُوَد
عاقِبَت جویَنده یابَنده بُوَد
گفت پیغامبر که چون کوبی دَری
عاقِبَت زان دَر بُرون آید سَری
چون نِشینی بر سَرِ کویِ کسی
عاقِبَت بینی تو هم رویِ کسی
چون زِ چاهی می‌کَنی هر روزْ خاک
عاقِبَت اَنْدَر رَسی در آبِ پاک
جُمله دانَند این اگر تو نَگْرَوی
هر چه می‌کاریْش روزی بِدْرَوی
سنگ بر آهن زَدی آتَشْ نَجَست
این نباشد وَرْ بِباشَد نادر است
آن کِه روزی نیسْتَش بَخت و نَجات
نَنْگَرد عَقلَش مگر در نادِرات
کان فُلان کَس کِشت کرد و بَر نداشت
وان صَدَف بُرد و صَدَفْ گوهر نداشت
بَلْعَمِ باعور و اِبْلیسِ لَعین
سودْ نامَدْشان عِبادَت‌ها و دین
صد هزاران اَنْبیا و رَه‌ُروان
نایَد اَنْدَر خاطِرِ آن بَدگُمان
این دو را گیرد که تاریکی دَهَد
در دِلَش اِدْبارْ جُز این کِی نَهَد؟
بَسْ کَسا که نان خورَد دِلْشادْ او
مرگِ او گردد بگیرد در گِلو
پَس تو ای اِدْبار رو هم نان مَخَور
تا نَیُفتی هَمچو او در شور و شَر
صد هزاران خَلْقْ نان‌ها می‌خورَند
زور می‌یابَند و جانْ می‌پَروَرَند
تو بِدان نادر کجا افتاده‌یی؟
گَر نه مَحْرومیّ و اَبْله زاده‌یی
این جهان پُر آفتاب و نورِ ماه
او بِهِشته سَر فُرو بُرده به چاه
که اگر حَق است پَس کو روشنی؟
سَر زِ چَهْ بَردار و بِنْگَر ای دَنی
جُمله عالَمْ شرق و غرب آن نور یافت
تا تو در چاهی نخواهد بر تو تافت
چَهْ رَها کُن رو به ایوان و کُروم
کَم سِتیز این جا بِدان کَالْلَّجُّ شوم
هین مگو کاینک فُلانی کِشت کرد
در فُلان سالی مَلَخ کِشتَش بِخَورْد
پس چرا کارم؟ که این جا خَوْف هست
من چرا اَفْشانَم این گندم زِ دست؟
و آن کِه او نَگْذاشت کِشت و کار را
پُر کُند کوریِّ تو اَنْبار را
چون دَری می‌کوفت او از سَلْوَتی
عاقِبَت در یافت روزی خَلْوَتی
جَست از بیمِ عَسَسْ شب او به باغ
یارِ خود را یافت چون شمع و چراغ
گفت سازَنده‌یْ سَبَب را آن نَفَس
ای خدا تو رَحْمَتی کُن بر عَسَس
ناشِناسا تو سَبَبها کرده‌یی
از دَرِ دوزخ بِهِشتَم بُرده‌یی
بَهرِ آن کردی سَبَب این کار را
تا ندارم خوارْ من یک خار را
در شِکَستِ پایْ بَخشَد حَقْ پَری
هم زِ قَعْرِ چاهْ بُگْشایَد دَری
تو مَبین که بر درختی یا به چاه
تو مرا بین که مَنَم مِفْتاحِ راه
گَر تو خواهی باقیِ این گفت و گو
ای اَخی در دَفترِ چارُم بِجو

ای ضیاءُ الْحَقْ حُسامُ الدّین تویی
که گُذشت از مَه به نورَت مثنوی
هِمّتِ عالیِّ تو ای مُرتَجا
می‌کَشَد این را خدا داند کجا
گَردنِ این مثنوی را بَسته‌یی
می‌کَشی آن سویْ که دانسته‌یی
مثنوی پویان کَشَنده ناپَدید
ناپَدید از جاهِلی کِشْ نیست دید
مثنوی را چون تو مَبْدا بوده‌یی
گَر فُزون گردد تواَش اَفزوده‌یی
چون چُنین خواهی خدا خواهد چُنین
می‌دَهَد حَقْ آرزوی مُتَّقین
کانَ لِلَهْ بوده‌یی در ما مَضی
تا که کانَ اللهُ پیش آمد جزا
مثنوی از تو هزاران شُکر داشت
در دُعا و شُکر کَف‌ها بَرفَراشت
در لب و کَفَّش خدا شُکرِ تو دید
فَضْل کرد و لُطف فرمود و مَزید
زان که شاکِر را زیادت وعْده است
آن چُنان که قُرْبْ مُزْدِ سَجْدِه است
گفت واْسْجُد وَاْقْتَرِبْ یَزدانِ ما
قُرْبِ جان شُد سَجده اَبدانِ ما
گَر زیادَت می شود زین رو بُوَد
نَزْ برایِ بَوْش و های و هو بُوَد
با تو ما چون رَزْ به تابستان خَوشیم
حُکْم داری هین بِکَش تا می‌کَشیم
خوش بِکَش این کاروان را تا به حَج
ای امیرِ صَبْرِ مفْتاحُ الْفَرَج
حَجْ زیارت کردنِ خانه بُوَد
حَجِّ رَبُّ الْبَیْت مردانه بُوَد
زان ضیا گفتم حُسامُ الدّین تورا
که تو خورشیدیّ این دو وَصْف‌ها
کین حُسام این ضیا یکیّ است هین
تیغِ خورشید از ضیا باشد یَقین
نورْ از آن ماه باشد وین ضیا
آنِ خورشید این فرو خوان از نُبا
شَمْس را قرآن ضیا خواند ای پدر
وآن قَمَر را نور خواند این را نِگَر
شَمْس چون عالی‌تر آمد خود ز ماه
پَس ضیا از نور اَفزون دان به جاه
بَسْ کَسْ اَنْدَرْ نورِ مَهْ مَهْنَج نَدید
چون بَرآمَدْ آفتاب آن شُد پَدید
آفتابْ اَعْواض را کامِل نِمود
لاجَرَم بازارها در روز بود
تا که قَلب و نَقْدِ نیک آید پَدید
تا بُوَد ازغَبْن و از حیله بَعید
تا که نورش کامِل آمد در زمین
تاجِران را رحمةً لِلْعالَمین
لیک بر قَلاّبْ مَبْغوض است و سَخت
زانْک ازو شُد کاسِد اورا نَقْد و رَخْت
پَس عَدوِّ جانِ صَرّاف است قَلْب
دشمنِ درویش که بْوَد غَیْرِ کَلْب؟
اَنبیا با دشمنان بر می تَنَند
پَس ملایِک رَبِّ سَلِّمْ می‌زنند
کین چراغی را که هست او نورِ کار
از پُف و دَم‌های دزدان دور دار
دُزد و قَلاّب است خَصْم نورْ بَسْ
زین دو ای فریاد رس فریاد رس
روشنی بر دفتر چارُم بریز
کافتاب از چَرخِ چهارم کرد خیز
هین ز چارُم نور دِه خورشیدوار
تا بتابَد بر بِلاد و بر دیار
هرکِشْ افسانه بِخوانْد افسانه است
وان که دیدَش نَقْد خود مردانه است
آب نیل است و به قِبْطی خون نمود
قَوْم موسی را نه خون بُد آب بود
دُشْمَنِ این حَرفْ این دَم در نَظَر
شُد مُمَثَّل سَرنِگَون اَنْدَر سَقَر
ای ضیاءُ الْحَقْ تو دیدی حال او
حق نِمودتْ پاسُخِ اَفْعالِ او
دیده غَیبَت چو غَیب است اوسْتاد
کَم مَباد زین جهان این دید و داد
این حِکایَت را که نَقدِ وَقْتِ ماست
گَر تَمامَش می‌کُنی این جا رَواست
ناکَسان را تَرک کُن بَهرِ کَسان
قِصِّه را پایان بَر و مَخْلَص رَسان
این حِکایَت گَر نَشُد آن جا تمام
چارُمین جلد است آرش در نِظام

اَنْدَر آن بودیم کان شَخص از عَسَس
رانْد اَنْدَر باغ از خَوْفی فَرَس
بود اَنْدَر باغ آن صاحِبْ جَمال
کَزْ غَمَش این در عَنابُد هشت سال
سایه او را نبود اِمْکانِ دید
هَمچو عَنْقا وَصْفِ او را می‌شنید
جُز یکی لُقْیَه که اَوَّل از قَضا
بر وِی افتاد و شُد اورا دِلْرُبا
بَعد از آن چندان که می‌کوشید او
خود مَجالَش می‌نَداد آن تُندخو
نه به لابِه چاره بودَش نه به مال
چَشمْ پُرّ و بی‌طَمَع بود آن نِهال
عاشقِ هر پیشه‌ییّ و مَطْلَبی
حَق بیالود اَوَّلِ کارش لَبی
چو بِدان آسیب در جُست آمدند
پیشِ پاشان می‌نَهَد هرروز بَند
چون دَراَفْکَندَش به جُست و جوی کار
بَعد از آن دَربَست که کابین بیار
هم برآن بو می‌تَنَند و می‌رَوَند
هَر دَمی راجیّ و آیِس می‌شوند
هرکسی را هست اومید بَری
که گُشادَنْدَش در آن روزی دَری
باز دَر بَسْتَنْدَش و آن دَر پَرَست
بر همان اومید آتش پا شُده‌ست
چون دَرآمد خوش در آن باغْ آن جوان
خود فُروشُد پا به گَنجَش ناگهان
مَر عَسَس را ساخته یَزدان سَبَب
تا زِ بیمِ او دَوَد در باغْ شب
بینَد آن معشوقه را او با چراغ
طالِبِ انگشتری در جویِ باغ
پَس قَرین می‌کرد از ذوقْ آن نَفَس
با ثَنایِ حَقْ دُعایِ آن عَسَس
که زیان کردم عَسَس را از گُریز
بیست چندان سیم و زَر بر وِی بِریز
از عَوانی مَر وِرا آزاد کُن
آن چُنان که شادم اورا شاد کُن
سَعْد دارَش این جهان و آن جهان
از عَوانیّ و سگی‌اش وارَهان
گَرچه خویِ آن عَوان هست ای خدا
که هَماره خَلْق را خواهد بَلا
گَرخبَر آیَد که شَهْ جُرمی نَهاد
بر مسلمانان شود او زَفْت و شاد
وَرْ خَبَر آیَد که شَهْ رَحْمَت نِمود
از مُسلمانان فَکَند آن را به جود
ماتَمی بر جانِ او اُفْتَد از آن
صد چُنین اِدْبارها دارد عَوان
او عَوان را در دُعا دَر می‌کَشید
کَزْ عَوانْ او را چُنان راحت رَسید
بر همه زَهْر و بَر و تَریاق بود
آن عَوانْ پِیوَندِ آن مُشتاق بود
پَس بَدِ مُطْلَق نباشد در جهان
بَد به نِسْبَت باشد این را هم بِدان
در زمانه هیچ زَهْر و قَند نیست
که یکی را پا دِگَر را بَند نیست
مَر یکی را پا دِگَر را پایْ بَند
مَر یکی را زَهْر و بر دیگر چو قَند
زَهْرِ مارْ آن مار را باشد حَیات
نِسْبَتَش با آدمی باشد مَمات
خَلْقِ آبی را بُوَد دریا چو باغ
خَلْقِ خاکی را بُوَد آن مرگ و داغ
هم چُنین بر می‌شِمُر ای مَردِ کار
نِسْبَتِ این از یکی کَس تا هزار
زَیْد اَنْدَر حَقِ آن شیطان بُوَد
در حَقِ شخصی دِگَر سُلطان بُوَد
آن بگوید زَیْد صِدّیقِ سَنی‌ست
وین بگوید زَیْد گَبْرِ کُشتَنی‌ست
زَیْد یک ذات است برآن یک جُنان
او بَرین دیگر همه رَنج و زیان
گر تو خواهی کو تو را باشد شِکَر
پَس وِرا از چَشم عُشّاقَش نِگَر
مَنْگَر از چَشم خودت آن خوب را
بین به چَشم طالِبانْ مَطْلوب را
چَشم خود بَر بَند زان خوشْ چَشمْ تو
عارِیَت کُن چَشم از عُشاقِ او
بَلْک ازو کُن عارِیَت چَشم و نَظَر
پَس زِ چَشم او به رویِ او نِگَر
تا شَوی ایمِن زِ سیریّ و مَلال
گفت کانَ اللهُ لَهْ زین ذوالْجَلال
چَشم او من باشم و دَست و دِلَش
تا رَهَد از مُدْبِری‌ها مُقْبِلَش
هر چه مَکْروه است چون شُد او دَلیل
سویِ مَحْبوبَت حبیب است و خَلیل

آن یکی واعِظْ چو بر تَخت آمدی
قاطِعانِ راه را داعی شُدی
دَست بَرمی‌داشت یا رَب رَحمْ ران
بر بَدان و مُفْسدان و طاغیان
بر همه‌یْ تَسْخَرْکُنانِ اَهْلِ خِیْر
برهمه‌یْ کافِردلان و اَهْلِ دَیْر
می‌نَکَردی او دُعا بر اَصْفیا
می‌‌نَکَردی جز خَبیثان را دُعا
مَر وِرا گفتند کین مَعْهود نیست
دَعْوَتِ اَهْل ِضَلالَت جود نیست
گفت نیکویی ازین‌ها دیده‌ام
من دُعاشان زین سبب بُگْزیده‌ام
خُبْث و ظُلْم و جور چندان ساختند
که مرا از شَرّبه خَیْر انداختند
هرگَهی که رو به دنیا کَردَمی
من ازیشانْ زَخْم و ضَربَت خوردَمی
کَردَمی از زَخْم آن جانِبْ پَناه
باز آوَرْدَندَمی گُرگان به راه
چون سَبَب‌سازِ صَلاح من شُدند
پَس دُعاشان بر منست ای هوشْمَند
بَنده می‌نالَد به حَقْ از دَرد و نیش
صد شِکایَت می‌کُند از رَنْجِ خویش
حَقْ همی‌گوید که آخِر رَنج و دَرد
مَر ترا لابِه کُنان و راست کرد
این گِله زان نِعْمَتی کُن کِتْ زَنَد
از دَرِ ما دور و مُطرودَت کند
در حقیقت هر عَدو دارویِ تست
کیمیا و نافِع و دلْجویِ تست
که ازو اَنْدَر گُریزی در خَلا
اِسْتِعانَت جویی از لُطفِ خدا
در حقیقت دوستانَت دشمن‌اَند
که زِ حَضْرتْ دور و مَشغولَت کنند
هست حیوانی که نامَش اُشْغُرست
او به زَخْم چوب زَفْت و لَمْتُرست
تا که چوبَش می‌زنی بِه می‌شود
او به زَخْم چوبْ فَربه می‌شود
نَفْس مؤمنْ اُشْغُری آمد یَقین
کو به زَخْمِ رَنج زَفْت است و سَمین
زین سَبَب بر اَنْبیا رَنج و شِکَست
از همه خَلْقِ جهانْ اَفْزون تَرست
تا زِ جان‌ها جانَشان شد زَفْت‌تَر
که نَدیدَند آن بَلا قَوْمِ دِگَر
پوست از دارو بَلاکَش می‌شود
چون اَدیمِ طایِفی خَوش می‌شود
وَرْنه تَلخ و تیز مالیدی دَرو
گَنْده گشتی ناخوش و ناپاکْ بو
آدمی را پوستِ نامَدبوغ دان
ازرُطوبَت‌ها شُده زشت و گِران
تَلْخ و تیز و مالِشِ بسیار دِهْ
تا شود پاک و لَطیف و با فَرِهْ
وَرْ نمی‌توانی رِضا دِهْ ای عَیار
گَر خدا رَنجَت دَهَد بی‌اَخْتیار
که بَلایِ دوستْ تَطْهیرِ شماست
عِلْمِ او بالای تدبیرِ شماست
چون صَفا بینَد بَلا شیرین شود
خوش شود دارو چو صِحَّت‌بین شود
بُرد بینَد خویش را در عَیْنِ مات
پَس بگویَد اُقْتُلونی یا ثِقات
این عَوان در حَقِّ غیری سود شُد
لیک اَنْدَر حق خود مَردود شُد
رَحْمِ ایمانی ازو بُبْریده شُد
کینِ شَیْطانی بَرو پیچیده شُد
کارگاهِ خشم گشت و کینْ‌وَری
کینه دان اَصْلِ ضَلال و کافَری

گفت عیسی را یکی هُشیارْ سَر
چیست در هستی زِ جُمله صَعْب‌تَر؟
گُفتَش ای جان صَعْب‌تَر خشمِ خدا
که از آن دوزخ هَمی‌لَرْزَد چو ما
گفت ازین خشمِ خدا چِه بْوَد اَمان؟
گفت تَرکِ خشمِ خویش اَنْدَر زمان
پَس عَوان که مَعْدَنِ این خشم گشت
خشمِ زِشتَش از سَبُع هم دَر گُذشت
چه امیدَسْتَش به رَحمَت جُز مگر
باز گردد زان صِفَت آن بی‌هُنر
گَرچه عالَم را ازایشان چاره نیست
این سُخن اَنْدر ضَلالْ اَفْکَندنی‌ست
چاره نَبْوَد هم جهان را از چَمین
لیک نَبْوَد آن چَمینْ ماءِ مَعین

چون که تنهایَش بدید آن ساده مَرد
زود او قَصدِ کنار و بوسه کرد
بانگ بر وِیْ زد به هَیبَت آن نِگار
که مَرو گُستاخ اَدَب را هوش دار
گفت آخِر خَلْوَت است و خَلْق نی
آبْ حاضر تشنهٔ هَمچون مَنی
کَس نمی‌جُنبَد دَرین جا جُز که باد
کیست حاضر؟ کیست مانِع زین گُشاد؟
گفت ای شَیْدا تو اَبْلَه بوده‌یی
اَبْلَهی وَزْ عاقلان نَشْنوده‌یی
باد را دیدی که می‌جُنبَد بِدان
باد جُنبانی‌ست اینجا بادْران
جُزوِ بادی که به حُکْمِ ما دراست
بادْ بیزن تا نَجُنبانی نَجَست
جُنبِشِ این جزو بادِ ای ساده مَرد
بی‌تو و بی‌بادْ بیزن سَر نکرد
جنبشِ بادِ نَفَس کَانْدَر لب است
تابِعِ تَصْریفِ جان و قالَب است
گاه دَم را مَدْح و پیغامی کُنی
گاه دَم را هَجْو و دُشنامی کُنی
پَس بِدان اَحْوالِ دیگر بادها
که زِ جُزویْ کُلّ می‌بینَد نُهی
باد را حَق گَهْ بَهاری می‌کُند
در دِیْ اَش زین لُطفْ عاری می‌کُند
بر گُروه عادْ صَرصَر می‌کُند
باز بر هودَش مُعَّطر می‌کُند
می‌کُند یک باد را زَهْرِ سُموم
مَر صَبا را می‌کُند خُرَّمْ قُدوم
بادِ دَم را بر تو بِنْهاد او اَساس
تا کُنی هر باد را بر وِیْ قیاس
دَم نمی‌گردد سُخَن بی‌لُطف و قَهر
بر گُروهی شَهْد و بر قَومی‌ست زَهْر
مِرْوَحه جُنْبانْ پِیِ اِنْعامِ کَس
وَزْ برای قَهْرِ هر پَشّه وْ مگس
مِرْوَحه‌یْ تَقدیرِرَبّانی چرا
پُر نباشد زِامْتِحان و اِبْتِلا؟
چون که جُزوِ بادِ دَم یا مِرْوَحه
نیست اِلّا مَفْسَده یا مَصْلَحه
این شِمال و این صَبا و این دَبور
کِی بُوَد از لُطف و از اِنْعامْ دور؟
یک کَفِ گندمْ زِ اَنْباری بِبین
فَهْم کُن کان جُمله باشد هم چُنین
کُلِّ بادْ از بُرجِ بادِ آسْمان
کِی جَهَد بی مِرْوَحه‌ی آنْ بادْران؟
بَر سَر خَرمَن به وَقتِ اِنْتِقاد
نه که فَلّاحان ز حَقْ جویَند باد؟
تا جُدا گردد زِ گندمْ کاه‌ها
تا به اَنْباری رَوَد یا چاه‌ها؟
چون بِمانَد دیر آن بادِ وَزان
جُمله را بینی به حَقْ لابِه‌ کُنان
هم چُنین در طَلْقْ آن بادِ وِلاد
گَر نَیایَد بانگِ دَرد آید که داد
گَر نمی‌دانند کِشْ راننده اوست
باد را پَس کردنِ زاری چه خوست؟
اَهْلِ کَشتی هم چُنین جویایِ باد
جُمله خواهانَش از آن رَبُّ الْعباد
هم چُنین در دَردِ دَندان‌ها زِ باد
دَفْع می‌خواهی بسوز و اِعْتِقاد
از خدا لابِه ‌کُنان آن جُندیان
که بِدِه بادِ ظَفَر ای کامران
رُقْعهٔ تَعویذ می‌خواهند نیز
در شِکَنجه‌ی ْطَلْقِ زَن از هر عزیز
پَس همه دانسته‌اند آن را یَقین
که فِرِستَد بادْ رَبُّ العالَمین
پَس یَقین در عقلِ هر داننده هست
این که با جُنْبنده جُنْبانَنده هست
گَر تو او را می‌نَبینی در نَظَر
فَهْم کُن آن را به اِظْهار اَثَر
تَن به جانْ جُنبَد نمی‌بینی تو جان
لیک از جُنبیدنِ تَنْ جان بِدان
گفت او گَر اَبْلَهَم من در اَدَب
زیرَکَم اَنْدر وَفا و در طَلَب
گفت اَدَب این بود خود که دیده شُد
آن دِگَر را خود هَمی‌دانی تو لُد

صوفی‌یی آمد به سویِ خانه روز
خانه یک دَر بود و زن با کَفْش‌دوز
جُفت گشته با رَهیِّ خویشْ زن
اَنْدَر آن یک حُجْره از وَسْواس تَن
چون بِزَد صوفی به جِدْ در چاشْت گاه
هر دو دَرمانْدَند نه حیلَت نه راه
هیچ مَعْهودَش نَبُد کو آن زمان
سویِ خانه باز گردد از دُکان
قاصِدا آن روز بی‌وَقتْ آن مَروع
از خیالی کرد تا خانه رُجوع
اِعْتِمادِ زن بر آن کو هیچ بار
این زمان فا خانه نامَد او زِ کار
آن قیاسَش راست نامد از قَضا
گَرچه سَتّارست هم بِدْهَد سِزا
چون که بَد کردی بِتَرس آمِن مَباش
زان که تُخْم است و بِرویانَد خداش
چند گاهی او بِپوشانَد که تا
آیَدَت زان بَدْ پَشیمان و حَیا
عَهْد عُمَّر آن امیرِ مؤمنان
داد دُزدی را به جَلّاد و عَوان
بانگ زد آن دُزد کِی میرِ دیار
اَوَّلین بارست جُرمَم زینهار
گفت عُمَّر حاشَ للهْ که خدا
بارِ اَوَّل قَهْر بارَد در جَزا
بارها پوشَد پِیِ اِظْهارِ فَضْل
باز گیرد از پِیِ اِظْهارِ عدل
تا که این هر دو صِفَت ظاهِر شود
آن مُبَشِّر گردد این مُنْذِر شود
بارها زَن نیز این بَد کرده بود
سَهْل بُگْذشت آن و سَهْلَش می‌نِمود
آن نمی‌دانست عقلِ پایْ سُست
که سَبو دایم زِ جو نایَد دُرُست
آن چُنانش تَنگ آورد آن قَضا
که مُنافق را کُند مرگِ فُجا
نه طَریق و نه رفیق و نه اَمان
دَست کرده آن فرشته سویِ جان
آن چُنان کین زن در آن حُجْره‌یْ جَفا
خُشک شُد او و حَریفَش زِ ابْتِلا
گفت صوفی با دلِ خود کی دو گَبْر
از شما کینه کَشَم لیکِن به صَبر
لیک نادانسته آرَم این نَفَس
تا که هر گوشی نَنوشَد این جَرَس
از شما پنهان کَشَد کینه مُحِق
اندکْ اندک هَمچو بیماریِّ دِق
مردِ دِق باشد چو یَخْ هر لحظه کَم
لیک پِنْدارَد به هر دَم بهترم
هَمْچو کَفْتاری که می‌گیرَنْدش و او
غِرِّهٔ آن گفت کین کَفتار کو؟
هیچ پنهان‌خانه آن زن را نبود
سُمْج و دِهْلیز و رَهِ بالا نبود
نه تَنوری که در آن پنهان شود
نه جَوالی که حجابِ آن شود
هَمْچو عَرصهٔ‌یْ پَهنِ روزِ رَسْتخیز
نه گَو و نه پُشته نه جایِ گُریز
گفت یَزدان وَصْفِ این جایِ حَرَج
بَهرِ مَحْشَر لا تَری فیها عِوَج

چادَرِ خود را بَرو اَفْکند زود
مَرد را زَن ساخت و دَر را بر گُشود
زیرِ چادَرْ مَرد رُسوا و عِیان
سَخت پیدا چون شُتُر بر نردبان
گفت خاتونیست از اَعْیانِ شهر
مَر وِرا از مال و اِقْبال است بَهر
دَر بِبَستَم تا کسی بیگانه‌‌یی
دَر نَیایَد زود نادانانه‌‌یی
گفت صوفی چیستَش هین خِدمَتی
تا بَر آرَم بی‌سِپاس و مِنَّتی؟
گفت مَیْلَش خویشی و پیوستگی‌ست
نیکْ خاتونی‌ست حَق داند که کیست
خواست دختر را ببینَد زیرْدَست
اِتّفاقا دختر اَنْدَر مَکْتَب است
باز گفت اَرْ آرْد باشد یا سَبوس
می‌کُنم او را به جان و دلْ عروس
یک پسر دارد که اَنْدر شهر نیست
خوب و زیرک چابُک و مَکْسَب کُنی‌ست
گفت صوفی ما فَقیر و زار و کَم
قَوْمِ خاتون مالْ‌دار و مُحْتَشَم
کِیْ بُوَد این کُفوِ ایشان در زِواج
یک دَر از چوب و دَری دیگر زِعاج؟
کُفو باید هر دو جُفت اَنْدَر نِکاح
وَرْنه تَنگ آید نَمانَد اِرْتیاح

گفت گفتم من چُنین عُذْریّ و او
گفت نه من نیستم اَسْباب جو
ما زِ مال و زَرْ مَلول و تُخْمه‌ایم
ما به حِرص و جَمعْ نه چون عامه‌ایم
قَصدِ ما سِتْرست و پاکیّ و صَلاح
در دو عالَم خود بِدان باشد فَلاح
باز صوفی عُذْرِ دَرویشی بِگُفت
وان مُکَرَّرْ کرد تا نَبْوَد نَهُفت
گفت زن من هم مُکَّرَر کرده‌ام
بی‌جِهازی را مُقَرَّر کرده‌ام
اِعْتِقادِ اوست راسِخ تَر زِ کوه
که زِ صد فَقرش نمی‌آید شِکوه
او هَمی‌گوید مُرادَم عِفِّت است
از شما مَقْصودْ صِدْق و هِمَّت است
گفت صوفی خود جِهاز و مال ما
دید و می‌بینَد هویدا و خَفا
خانهٔ تَنگی مَقامِ یک تَنی
که دَرو پنهان نَمانَد سوزنی
باز سَتْر و پاکی و زُهد و صَلاح
او زِ ما بِهْ داند اَنْدَر اِنْتِصاح
بِهْ زِ ما می‌داند او اَحوالِ سَتْر
وَزْ پَس و پیش و سَر و دنبالِ سَتْر
ظاهِرا او بی‌جِهاز و خادِم است
وَزْ صَلاح و سَتْرْ او خود عالِم است
شَرحِ مَسْتوری زِ بابا شَرط نیست
چون بَرو پیدا چو روز روشنی‌ست
این حِکایَت را بِدان گفتم که تا
لاف کَم بافی چو رسوا شُد خَطا
مَر ترا ای هم به دَعْوی مُسْتَزاد
این بُده سْتَتْ اِجْتِهاد و اِعْتِقاد
چون زنِ صوفی تو خاین بوده‌‌یی
دام مَکْر اَنْدَر دَغا بُگْشوده‌‌یی
که زِ هر ناشُسته‌رویی کَپْ زنی
شَرم داری وَزْ خدایِ خویش نی

از پِیِ آن گفت حَقْ خود را بَصیر
که بُوَد دیدِ وِیْ‌اَت هر دَم نَذیر
از پِیِ آن گفت حَقْ خود را سَمیع
تا بِبَندی لَبْ زِ گُفتارِ شَنیع
از پِی آن گفت حَقْ خود را عَلیم
تا نَیَنْدیشی فَسادی تو زِ بیم
نیست این‌ها بر خدا اِسْمِ عَلَم
کِه سِیَه کافور دارد نام هم
اسم مُشْتَقْ است و اَوْصافِ قَدیم
نه مِثالِ عِلَّتِ اولی سَقیم
وَرْنَه تَسْخَر باشد و طَنْز و دَها
کَرّ را سامِع ضَریران را ضیا
یا عَلَم باشد حَیی نامِ وَقیح
یا سیاهِ زشت را نام صَبیح
طِفْلَکِ نوزاده را حاجی لَقَب
یا لَقَب غازی نَهی بَهرِ نَسَب
گَر بگویند این لَقَب‌ها در مَدیح
تا ندارد آن صِفَت نَبْوَد صَحیح
تَسْخَر و طَنْزی بُوَد آن یا جُنون
پاکْ حَقْ عَمّا یَقولُ الظّالِمون
مَن هَمی‌دانِسْتَمَت پیش از وصال
که نِکورویی وَلیکِن بَدخِصال
منْ هَمی‌دانِسْتَمَت پیش از لِقا
کَزْ سِتیزه راسِخی اَنْدَر شِقا
چون که چَشمَم سُرخ باشد در عَمَش
دانَمَش زان دَرد گَر کَم بینَمَش
تو مرا چون بَرِّه دیدی بی‌شَبان
تو گُمان بُردی ندارم پاسْبان؟
عاشقان از دَرْد زان نالیده‌اند
که نَظَر ناجایْگَه مالیده‌اند
بی‌شَبان دانسته‌اند آن ظَبْی را
رایِگان دانسته‌اند آن سَبْی را
تا زِ غَمْزه تیر آمد بر جِگَر
که مَنَم حارِس گِزافه کَم نِگَر
کِیْ کَم از بَرِّه کَم از بُزغاله‌اَم
که نباشد حارِسْ از دُنباله‌ام؟
حارِسی دارم که مُلْکَش می‌سِزَد
دانَد او بادی که آن بر من وَزَد
سَرد بود آن بادْ یا گرم آن عَلیم
نیست غافِل نیست غایب ای سَقیم
نَفْسِ شَهْوانی زِحَقِ کَرَّست و کور
من به دلْ کوریْت می‌دیدم زِ دور
هشت سالَت زان نَپُرسیدم به هیچ
که پُرَت دیدم زِ جَهْلِ پیچْ پیچ
خود چه پُرسَم آن که او باشد به تون
که تو چونی چون بُوَد او سَرنِگون؟

شَهوتِ دنیا مِثال گُلْخَن است
که ازو حَمّام تَقْوی روشن است
لیکْ قِسْمِ مُتَّقی زین تون صَفاست
زان کِه در گَرمابه است و در نَقاست
اَغْنیا مانَندهٔ سَرگین‌ کَشان
بَهرِ آتش کردنِ گَرمابه‌ بان
اَنْدَرایشانْ حِرص بِنْهاده خدا
تا بُوَد گَرمابه گرم و با نَوا
تَرکِ این تون گوی و در گَرمابه ران
تَرکِ تون را عینِ آن گَرمابه دان
هرکِه در تون است او چون خادِم است
مَر وِرا که صابِرست و حازِم است
هرکِه در حَمّام شُد سیمایِ او
هست پیدا بر رُخِ زیبایِ او
تونیان را نیز سیما آشِکار
از لباس و از دُخان و از غُبار
وَرْ نَبینی روش بویَش را بِگیر
بو عَصا آمد برایِ هر ضَریر
وَرْ نداری بو دَر آرَش در سُخُن
از حَدیثِ نو بِدانْ رازِ کُهُن
پَس بگوید تونِیی صاحِبْ ذَهَب
بیست سَلّه چِرکْ بُردم تا به شب
حِرصِ تو چون آتش است اَنْدَر جهان
باز کرده هر زَبانه صد دَهان
پیشِ عقلْ این زَر چو سَرگین ناخَوش است
گَرچه چون سَرگینْ فُروغِ آتش است
آفتابی که دَم از آتش زَنَد
چِرک‌تَر را لایِق آتش کُند
آفتابْ آن سنگ را هم کرد زَر
تا بتونِ حِرص اُفْتَد صد شَرَر
آن کِه گوید مالْ گِرد آورده‌ام
چیست؟ یعنی چِرْکْ چندین بُرده‌ام
این سُخَن گَرچه که رُسوایی‌ فَزاست
در میانِ تونیانْ زین فَخْرهاست
که تو شش سَلّه کَشیدی تا به شب
من کَشیدم بیست سَلّه بی کُرَب
آن کِه در تون زاد و پاکی را نَدید
بویِ مُشک آرَد بَرو رَنْجی پَدید

آن یکی اُفْتاد بیهوش و خَمید
چون که در بازارِ عَطّاران رَسید
بویِ عَطْرَش زَد زِ عَطاران راد
تا بِگَردیدَش سَر و بَر جا فُتاد
هَمچو مُردار اوفْتاد او بی‌خَبَر
نیم روز اَنْدَر میانِ رَهْگُذَرْ
جَمع آمد خَلْق بر وِیْ آن زمان
جُملِگان لاحَوْل‌گو دَرمانْ کُنان
آن یکی کَف بر دلِ او می‌بِرانْد
وَزْ گُلاب آن دیگری بر وِیْ فَشانْد
او نمی‌دانست کَنْدر مَرْتَعه
از گُلاب آمد وِرا آن واقعه
آن یکی دَستَش همی‌مالید و سَر
وآن دگر کهگل همی‌آورد تر
آن بَخورِ عود و شِکَّر زد به هم
وآن دِگَر از پوشِشَشْ می‌کرد کَمْ
وآن دِگَر نَبْضَش که تا چون می‌جَهَد
وان دِگَر بوی از دَهانَش می‌سِتَد
تا که میْ خوردست و یا بَنگ و حَشیش
خَلْق دَرماندَند اَنْدَر بی هُشیش
پَس خَبَر بُردند خویشان را شِتاب
که فُلان افتاده است آن‌جا خَراب
کَس نمی‌داند که چون مَصْروع گشت
یا چه شُد کو را فُتاد از بامْ طَشْت؟
یک برادر داشت آن دَبّاغِ زَفْت
گُرْبُز و دانا بِیامَد زود تَفْت
اندکی سَرگینِ سگ در آسْتین
خَلْق را بِشْکافت و آمد با حَنین
گفت من رَنْجَش همی‌دانم زِ چیست
چون سَبَب دانی دَوا کردن جَلی‌ست
چون سَبَب معلوم نَبْوَد مُشکل است
دارویِ رَنج و در آن صد مَحْمِل است
چون بِدانِسْتی سَبَب را سَهْل شُد
دانشِ اَسْبابْ دَفْعِ جَهْل شُد
گفت با خود هَستَش اَنْدَر مغز و رَگ
تویْ بر تو بویِ آن سَرگینِ سگ
تا میان اَنْدَر حَدَث او تا به شب
غَرْقِ دَبّاغی‌ست او روزی‌ طَلَب
پَس چُنین گفته‌ست جالینوسِ مِهْ
آنچ عادت داشت بیمار آنْش دِهْ
کَزْ خِلافِ عادتست آن رَنْجِ او
پَس دَوایِ رَنجَش از مُعْتاد جو
چون جُعَل گشته‌ست از سَرگین‌کَشی
از گُلاب آید جُعَل را بی‌هُشی
هم ازان سَرگینِ سگْ دارویِ اوست
که بِدان او را هَمی مُعْتاد و خوست
الْخَبیثاتْ الْخَبیثین را بِخوان
رو و پُشتِ این سُخَن را باز دان
ناصِحانْ او را به عَنْبَر یا گُلاب
می دَوا سازَنْد بَهرِ فَتْحِ باب
مَر خَبیثان را نَسازَد طَیّبات
دَرخور و لایِق نباشد ای ثِقات
چون زِ عِطْرِ وَحْی کَژْ گشتند و گُم
بُد فَغانْشان که تَطَیَّرنا بِکُم
رَنج و بیماریست ما را این مَقال
نیست نیکو وَعْظَتان ما را به فال
گَر بِیاغازید نُصْحی آشِکار
ما کنیم آن دَمْ شما را سَنگْسار
ما به لَغْو و لَهْو فَربِه گشته‌ایم
در نَصیحَتْ خویش را نَسْرِشته‌ایم
هست قوتِ ما دروغ و لاف و لاغ
شورِشِ مَعْده‌ست ما را زین بَلاغ
رَنْج را صدتو و اَفْزون می‌کُنید
عقل را دارو به اَفْیون می‌کُنید

خَلْق را می‌رانْد از وِیْ آن جوان
تا عِلاجَش را نبینَند آن کَسان
سَر به گوشَش بُرد هَمچون رازگو
پَس نَهاد آن چیزْ بر بینیِّ او
کو به کَفْ سَرگینِ سگْ ساییده بود
دارویِ مَغْزِ پَلید آن دیده بود
ساعتی شُد مَرد جُنبیدَن گرفت
خَلْق گفتند این فُسونی بُد شِگِفت
کین بِخوانْد اَفْسون به گوش او دَمید
مُرده بود اَفْسون به فریادش رَسید
جُنبِش اهل فساد آن سو بُوَد
که زِنا و غَمْزه و اَبْرو بُوَد
هر کِه را مُشْکِ نَصیحَت سود نیست
لاجَرَم با بویِ بد خو کردنی‌ست
مُشرکان را زان نَجِس خوانْده‌ست حَق
کَنْدَرونِ پُشْک زادَند از سَبَق
کِرمْ کو زاده‌ست در سَرگین اَبَد
می‌نِگَردانَد به عَنْبَر خویِ خَود
چون نَزَد بر وِیْ نِثارِ رَشِّ نور
او همه جسمست بی‌دل چون قُشور
وَرْ زِ رَشِّ نورْ حَقْ قِسْمیش داد
هَمچو رَسْم مِصرْ سَرگین مُرغ‌زاد
لیکْ نه مُرغِ خَسیسِ خانگی
بلک مُرغِ دانش و فَرزانِگی
تو بِدان مانی کَزْ آن نوری تَهی
زآنک بینی بر پَلیدی می‌نَهی
از فِراقَت زَرد شُد رُخسار و رو
بَرگِ زَردی میوه‌یی ناپُخته تو
دیگْ ز آتش شُد سیاه و دودْفام
گوشت از سختی چُنین مانْدست خام
هشت سالَت جوش دادم در فِراق
کَم نَشُد یک ذَرّه خامیت و نِفاق
غورهٔ‌یی تو سنگْ بَسته کَزْ سَقام
غوره‌ها اکنون مَویزَنْد و تو خام

گفت عاشق اِمْتِحان کردم مَگیر
تا بِبینم تو حَریفی یا سَتیر
من هَمی دانِسْتَمَت بی‌اِمْتِحان
لیکْ کِی باشد خَبَر هَمچون عِیان؟
آفتابی نامِ تو مَشْهور و فاش
چه زیانست اَرْ بِکَردم اِبْتِلاش
تو مَنی من خویشتن را اِمْتِحان
می‌کُنم هر روز در سود و زیان
اَنْبیا را اِمْتِحان کرده عُداة
تا شُده ظاهِر ازایشان مُعْجِزات
اِمْتِحانِ چَشم خود کردم به نور
ای کِه چَشم بَد زِ چَشمانِ تو دور
این جهانْ هَمچون خَراب است و تو گنج
گَر تَفَحُّص کردم از گَنجَت مَرَنج
زان چُنین بی‌خُردگی کردم گِزاف
تا زَنَم با دُشمنانْ هر بار لاف
تا زَبانَم چون تورا نامی نَهَد
چَشم ازین دیده گواهی‌ها دَهَد
گَر شُدم در راهِ حُرمَت راهْ‌زَن
آمدم ای مَهْ به شمشیر و کَفَن
جُز به دَستِ خود مَبُرَّم پا و سَر
که ازین دَستَم نه از دَستِ دِگَر
از جُدایی باز می‌رانی سُخَن؟
هر چه خواهی کُن وَلیکِن این مَکُن
در سُخَن آباد این دَمْ راه شُد
گفت اِمْکان نیست چون بی گاه شُد
پوست‌ها گفتیم و مَغْز آمد دَفین
گَر بِمانیم این نَمانَد هم چُنین

در جوابَش بَرگُشاد آن یارْ لب
کَزْ سویِ ما روز سویِ تست شب
حیله‌هایِ تیره اَنْدَر داوری
پیشِ بینایان چرا می‌آوَری؟
هر چه در دل داری از مَکْر و رمُوز
پیش ما رُسواست و پیدا هَمچو روز
گر بِپوشیمَش زِ بَنده‌پَروَری
تو چرا بی‌رویی از حَدْ می‌بَری؟
از پدر آموز کآدم در گُناه
خوش فُرود آمد به سوی پایْگاه
چون بِدید آن عالِمُ الْاَسْرار را
بر دو پا اِسْتاد اِسْتِغْفار را
بر سَرِ خاکسترِ اَنْدُه نِشَسْت
از بَهانه شاخْ تا شاخی نَجَست
رَبَّنا اِنّا ظَلَمْنا گفت و بَسْ
چونکه جانْداران بِدید از پیش و پَس
دید جانْدارانِ پنهان هَمچو جان
دورْباشِ هر یکی تا آسْمان
که هَلا پیشِ سُلَیمانْ مور باش
تا بِنَشکافَد تورا این دورباش
جُزْ مَقامِ راستی یک دَمْ مَایست
هیچ لالا مرد را چون چَشم نیست
کور اگر از پَندْ پالوده شود
هر دَمی او بازْ آلوده شود
آدما تو نیستی کور از نَظَر
لیک اِذا جاءَ القَضا عَمِیَ الْبَصَر
عُمرها باید به نادرْ گاه‌ گاه
تا که بینا از قَضا اُفْتَد به چاه
کور را خود این قَضا هَمراهِ اوست
که مَر او را اوفْتادن طَبْع و خوست
در حَدَث اُفْتد نَدانَد بویْ چیست
از من است این بویْ یا ز آلودگی‌ست؟
وَرْ کسی بر وِیْ کُند مُشکی نِثار
هم زِ خود دانَد نه از اِحْسانِ یار
پَس دو چَشمِ روشن ای صاحِبْ‌ نَظَر
مَر تو را صد مادرست و صد پدر
خاصه چَشمِ دلْ آن هفتاد توست
وین دو چَشمِ حسّ خوشه‌چینِ اوست
ای دَریغا رَهْ ‌زنان بِنْشسته‌اند
صد گِرِه زیرِ زَبانم بَسته‌‌اند
پایْ‌ بَسته چون رَوَد خوش راهْوار؟
بَسْ گِران بَندی‌ست این مَعْذور دار
این سُخَن اِشْکَسته می‌آید دِلا
کین سُخَن دُرّست غَیْرتْ آسیا
دُرّ اگر چه خُرد و اِشْکَسته شود
توتیایِ دیدهٔ خَسته شود
ای دُر از اِشْکَستِ خود بر سَر مَزَن
کَزْ شِکَستن روشنی خواهی شُدن
هم چُنین اِشْکَسته بَسته گُفتنی‌ست
حَق کُند آخِر دُرُستَش کو غَنی‌ست
گندم اَرْ بِشْکَست و از هم دَر سُکُست
بر دُکان آمد که نَکْ نانِ دُرُست
تو هم ای عاشق چو جُرمَت گشت فاش
آب و روغن تَرک کُن اِشْکَسته باش
آن کِه فرزندانِ خاص آدم‌اَنْد
نَفْحهٔ اِنّا ظَلَمْنا می‌‌دَمَند
حاجَتِ خود عَرضه کُن حُجَّت مگو
هَمچو اِبْلیسِ لعینِ سَخت‌‌رو
سَخت‌رویی گر وِرا شد عَیْب‌پوش
در سِتیز و سَخت‌رویی رو بِکوش
آن اَبوجَهْل از پَیَمبر مُعْجزی
خواست هَمچون کینه‌وَرْ تُرکی غُزی
لیکْ آن صِدّیقِ حَقْ مُعْجِز نخواست
گفت این رو خود نگوید جُز که راست
کِی رَسَد هَمچون توی را کَزْ مَنی
اِمْتِحانِ هَمچو منْ یاری کُنی؟

مُرتضی را گفت روزی یک عَنود
کو زِ تَعْظیمِ خدا آگَهْ نبود
بر سَرِ بامیّ و قَصری بَسْ بُلَند
حِفْظِ حَق را واقِفی ای هوشْمَند؟
گفت آری او حَفیظ است و غَنی
هستیِ ما را زِ طِفْلیّ و مَنی
گفت خود را اَنْدَر اَفْکَن هین زِ بام
اِعْتِمادی کُن به حِفْظِ حَقْ تمام
تا یَقین گرددمرا ایقانِ تو
وِ اعْتِقادِ خوبِ با بُرهانِ تو
پَس امیرش گفت خامُش کُن بُرو
تا نَگَردد جانْت زین جُرات گِرو
کِی رَسَد مَر بَنده را که با خدا
آزمایش پیش آرَد زِابْتِلا؟
بَنده را کِی زَهْره باشد کَزْ فُضول
اِمْتِحان حَق کُند؟ ای گیجِ گول
آن خدا را می‌رَسَد کو اِمْتحان
پیش آرَد هر دَمی با بَندگان
تا به ما ما را نِماید آشِکار
که چه داریم از عَقیده در سِرار
هیچ آدم گفت حَق را که تو را
اِمْتِحان کردم دَرین جُرم و خَطا؟
تا بِبینَم غایَتِ حِلْمَت شَها؟
اَهْ کِه را باشد مَجال این کِه را؟
عقلِ تو از بَسْ که آمد خیره ‌سَر
هست عُذْرَت از گُناهِ تو بَتَر
آن کِه او اَفْراشت سَقْفِ آسْمان
تو چه دانی کردن او را اِمْتِحان؟
ای نَدانِسته تو شَرّ و خیر را
اِمْتِحان خود را کُن آن گَهْ غَیْر را
اِمْتِحانِ خود چو کردی ای فُلان
فارغ آیی زِ امْتِحان دیگران
چون بِدانِستی که شِکَّردانه‌‌یی
پَس بِدانی کَاهْلِ شِکَّرخانه‌‌یی
پَس بِدان بی‌اِمْتحانی که اِله
شِکَّری نَفْرسْتَدَت ناجایْگاه
این بِدان بی‌اِمْتِحانْ از عِلْمِ شاه
چون سری نَفْرسْتَدَت در پای گاه
هیچ عاقِل اَفْکَنَد دُرِّ ثَمین
در میانِ مُسْتَراحی پُر چَمین؟
زانکه گندم را حَکیم آگَهی
هیچ نَفْرسْتَد به اَنْبارِ کَهی
شیخ را که پیشوا و رَهْبراست
گر مُریدی اِمْتِحان کرد او خَرست
اِمْتِحانَش گر کُنی در راهِ دین
هم تو گردی مُمْتَحَن ای بی‌یَقین
جُرات و جَهْلَت شود عُریان و فاش
او بِرِهنه کِی شود زان اِفْتِتاش؟
گَر بِیایَد ذَرّه سَنْجَد کوه را
بَر دَرَد زان کُهْ تَرازوش ای فَتی
کَزْ قیاسِ خود تَرازو می‌تَنَد
مَردِ حَق را در تَرازو می‌کُند
چون نگُنجَد او به میزانِ خِرَد
پَس تَرازویِ خِرَد را بَر دَرَد
اِمْتِحان هَمچون تَصرُّف دان دَرو
تو تَصرُّف بر چُنان شاهی مَجو
چه تَصرُّف کرد خواهد نَقْش‌ها
بر چُنان نَقّاشْ بَهرِ اِبْتِلا؟
اِمْتِحانی گَر بِدانِست و بِدید
نی که هم نَقّاشْ آن بر وِیْ کَشید؟
چه قَدَر باشد خود این صورت که بَست
پیشِ صورت‌ها که در عِلْمِ وِیْ است؟
وَسوَسه‌یْ این اِمْتحان چون آمَدَت
بَختِ بَد دان کآمَد و گَردن زَدَت
چون چُنین وَسْواس دیدی زودْ زود
با خدا گَرد و دَرآ اَنْدَر سُجود
سَجْده گَهْ را تَر کُن از اشکِ رَوان
کِی خدا تو وارَهانَم زین گُمان
آن زمان کِتْ اِمْتِحان مَطلوب شُد
مَسجدِ دینِ تو پُر خَرّوب شُد

چون دَرآمَد عَزْم داودی به تَنگ
که بِسازَد مسجدِ اَقْصی به سنگ
وَحْی کَردَش حَق که تَرکِ این بِخوان
که زِ دَستَت بَرنَیایَد این مَکان
نیست در تَقْدیرِ ما آن که تو این
مَسجدِ اَقْصی بَر آری ای گُزین
گفت جُرمَم چیست ای دانایِ راز
که مرا گویی که مَسجد را مَساز؟
گفت بی‌جُرمی تو خونها کرده‌‌یی
خونِ مَظْلومان به گَردن بُرده‌‌یی
که زِ آوازِ تو خَلْقی بی‌شُمار
جان بِدادَند و شُدند آن را شِکار
خون بَسی رفته‌ست بر آوازِ تو
بر صدایِ خوبِ جانْ‌پَردازِ تو
گفت مَغْلوبِ تو بودم مَستِ تو
دَستِ من بَر بَسته بود از دَستِ تو
نه که هر مَغْلوبِ شَهْ مَرحوم بود؟
نه که الْمَغْلوبُ کالْمَعْدوم بود؟
گفت این مَغْلوبْ مَعْدومی‌ست کو
جُز به نِسْبَت نیست مَعْدوم اَیْقِنوا
این چُنین مَعْدوم کو از خویش رفت
بهترینِ هستها افتاد و زَفْت
او به نِسْبَت با صفات حَقْ فَناست
در حقیقت در فَنا او را بَقاست
جُمْلهٔ اَرْواح در تَدبیرِ اوست
جُملهٔ اَشْباحْ هم در تیرِ اوست
آن کِه او مَغْلوب اَنْدَر لطفِ ماست
نیست مُضْطَر بلک مُخْتارِ وَلاست
مُنْتَهایِ اِخْتیار آنست خَود
کِاْخْتیارَش گردد این جا مُفْتَقَد
اِخْتیاری را نبودی چاشْنی
گَر نگشتی آخِر او مَحْو از مَنی
در جهان گَر لُقمه و گَر شَربَت است
لَذَّتِ او فَرعِ مَحْوِ لَذَّت است
گرچه از لَذّاتْ بی‌تاثیر شُد
لَذَّتی بود او و لَذَّت‌گیر شُد

گَرچه بَر نایَد به جَهْد و زورِ تو
لیک مَسجد را بَرآرَد پورِ تو
کردهٔ او کردهٔ توست ای حَکیم
مؤمنان را اِتِّصالی دان قَدیم
مؤمنانْ مَعْدود لیک ایمان یکی
جِسمَشان مَعْدود لیکِن جانْ یکی
غَیْرِفَهْم و جان که در گاو و خَرست
آدمی را عقل و جانی دیگرست
باز غَیْرِجان و عقلِ آدمی
هست جانی در وَلیِّ آن دَمی
جانِ حیوانی ندارد اِتِّحاد
تو مَجو این اِتِّحاد از روح باد
گَر خورَد این نان نَگَردد سیر آن
وَرْ کَشَد بار این نَگَردد او گِران
بلکه این شادی کُند از مرگِ او
از حَسَد میرد چو بیند بَرگِ او
جانِ گُرگان و سگانْ هر یک جُداست
مُتَحِّد جان‌هایِ شیرانِ خداست
جَمع گفتم جان‌هاشان من به اسم
کان یکی جان صد بُوَد نِسْبَت به جسم
هَمچو آن یک نورِ خورشیدِ سَما
صد بُوَد نِسْبَت به صَحْنِ خانه‌ها
لیک یک باشد همه اَنْوارَشان
چون که بَرگیری تو دیوار از میان
چون نَمانَد خانه‌ها را قاعِده
مؤمنانْ مانندِ نَفْسِ واحِده
فَرق و اشْکالات آید زین مَقال
زان که نَبْوَد مِثْل این باشد مِثال
فَرق‌ها بی‌حَد بُوَد از شَخْصِ شیر
تا به شَخْصِ آدمیزاد دَلیر
لیک در وَقتِ مِثال ای خوشْ نَظَر
اِتِّحاد از روی جانْ بازی نِگَر
کان دَلیر آخِر مِثال شیر بود
نیست مِثْلِ شیر در جُملهٔ‌یْ حُدود
مُتَحِّد نَقْشی ندارد این سَرا
تا که مِثْلی وا نمایَم من تورا
هم مِثال ناقِصی دست آوَرَم
تا زِ حِیرانی خِرَد را وا خَرَم
شب بهر خانه چراغی می‌نَهَند
تا به نورِ آن زِ ظُلْمَت می‌رَهَند
آن چراغِ این تَنْ بود نورَش چو جان
هست مُحْتاجِ فَتیل و این و آن
آن چراغِ شش فَتیله‌یْ این حَواس
جُملگی بر خواب و خور دارد اَساس
بی‌خور و بی‌خواب نَزْیَد نیمْ دَم
با خور و با خوابْ نَزْیَد نیز هم
بی‌فَتیل و روغَنَش نَبْوَد بَقا
با فَتیل و روغنْ او هم بی‌وَفا
زان که نورِ عِلَّتی‌اَش مرگ‌جوست
چون زِیَد که روزِ روشنْ مرگِ اوست؟
جُمله حِسْ‌های بَشَر هم بی‌بَقاست
زان که پیشِ نورِ روزِ حَشرْ لاست
نورِ حِسْ و جانِ بابایانِ ما
نیست کُلّی فانی و لا چون گیا
لیکْ مانندِ سِتاره و ماهتاب
جمله محوند از شعاع آفتاب
آن چُنان که سوز وْ دَردِ زَخْمِ کَیْک
مَحْو گردد چون دَر آیَد مار اِلَیْک
آن چُنان که عور اَنْدَر آب جَسْت
تا در آب از زَخْمِ زنبوران بِرَسْت
می‌کُند زنبور بر بالا طَواف
چون بَر آرَد سَر نَدارَنْدَش مُعاف
آبْ ذِکْرِ حَقّ و زنبور این زمان
هست یادِ آن فُلانه وان فُلان
دَم بِخور در آبِ ذِکْر و صَبر کُن
تا رَهی از فِکْر و وَسْواسِ کُهُن
بَعد از آن تو طَبْعِ آن آبِ صَفا
خود بگیری جُملگی سَر تا به پا
آن چُنانْک از آبْ آن زنبورِ شر
می‌گُریزَد از تو هم گیرد حَذَر
بَعد از آن خواهی تو دور از آبْ باش
که به سِر هم‌طَبْعِ آبی خواجه‌ تاش
پَس کسانی کَزْ جهان بُگْذشته‌اند
لا نی‌اَند و در صِفاتْ آغَشْته‌اند
در صِفاتِ حَقْ صِفاتِ جُمله‌شان
هَمچو اَخْتَر پیشِ آن خورْ بی‌نِشان
گَر زِ قرآنْ نَقْل خواهی ای حَرون
خوان جَمیعٌ هُمْ لَدَیْنا مُحْضَرون
مُحْضَرون مَعْدوم نَبْوَد نیکْ بین
تا بَقایِ روح‌ها دانی یَقین
روحِ مَحْجوب از بَقا بَسْ در عَذاب
روحِ واصِلْ در بَقا پاک از حِجاب
زین چراغِ حِسِّ حیوانْ الْمُراد
گُفْتَمَت هانْ تا نَجویی اِتِحّاد
روحِ خود را مُتَصِّل کن ای فُلان
زود با اَرْواحِ قُدْسِ سالِکان
صَد چراغَت اَرْ مُرَند اَرْ بیسْتَند
پَس جُدایَنْد و یگانه نیسْتَند
زان همه جَنگَند این اَصْحابِ ما
جَنْگْ کَس نَشنید اَنْدَر اَنْبیا
زان که نورِ اَنْبیا خورشید بود
نورِ حِسِّ ما چراغ و شمع و دود
یک بِمیرَد یک بِمانَد تا به روز
یک بُوَد پَژمُرده دیگر با فُروز
جانِ حیوانی بُوَد حَیّ از غِذا
هم بِمیرَد او بهر نیک و بَذی
گَر بِمیرَد این چراغ و طی شود
خانهٔ هَمسایه مُظْلِم کِی شود؟
نورِ آن خانه چو بی این هم به پاست
پَس چراغِ حِسِّ هر خانه جُداست
این مِثالِ جانِ حیوانی بُوَد
نه مِثالِ جانِ َربّانی بُوَد
باز از هِنْدویِ شبْ چون ماه زاد
در سَرِ هر روزَنی نوری فُتاد
نورِ آن صد خانه را تو یک شمر
که نَمانَد نورِ اینْ بی آن دِگَر
تا بود خورشید تابان بر افق
هست در هر خانه نورِ او قُنُق
باز چون خورشید جان آفل شود
نورِ جُمله خانه‌ها زایِل شود
این مِثالِ نور آمد مِثْلْ نی
مَر تورا هادی عَدو را رَهْ زَنی
بر مِثالِ عَنکبوتْ آن زشتْ‌خو
پَرده‌های گَنْده را بَر بافَد او
از لُعابِ خویش پَرده‌یْ نور کرد
دیدهٔ اِدْراک خود را کور کرد
گَردنِ اسب اَرْ بِگیرَد بَر خَورَد
وَرْ بگیرَد پاش بِسْتانَد لَگَد
کَم نِشین بر اَسْبِ توسَنْ بی‌لِگام
عقل و دین را پیشوا کُن وَالْسَّلام
اَنْدَرین آهنگ مَنْگَر سُست و پَست
کَنْدرین رَهْ صَبر و شِقِّ اَنْفُس است